نظام اسلامی، جامعه ایمانی

ایمان چیست؟
مرحوم علامه طباطبایی در «المیزان» ایمان را «استقرار اعتقاد در قلب» معنا کرده است.
با بررسی مشتقات واژه «ایمان» معلوم می شود این گروه از واژگان هر یک به نوعی دلالت بر «آرامش و اطمینان» می کند. در واقع می توان گفت ایمان دینی محصول و نتیجه اعتقاد به یک سری امور مورد تأکید دین مانند غیب، پیامبر (ص)، آخرت و... است.
هنگامی که از حضرت امیر (ع) درباره «ایمان» سوال می شود، می فرمایند: «الایمان معرفه بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالارکان» ایمان یعنی شناخت با قلب، اقرار با زبان و عمل با اعضا و جوارح.
از فرمایش حضرت امیر (ع) چند نکته به دست می آید:
1- ابزار شناخت موضوعات ایمانی قلب است 2- صرف شناخت قلبی ایمان حاصل نمی شود 3- به واسطه آثاری که به اظهار مترتب است باید موضوع ایمانی بر زبان جاری شود 4- نشانه و اثر اصلی ایمان که عمل است باید انجام گیرد و مشاهده گردد.
ایمان فردی، ایمان اجتماعی
ایمان فردی در صورتی که سه ویژگی بیان شده از سوی حضرت امیر (ع) را در بر داشته باشد، رفتار فرد صاحب ایمان را ارزشمند می سازد و میزان تأثیرگذاری چنین فردی از شعاع کم اما مفید و مساعدت کننده برخوردار است. مراقبت از ایمان فردی و پایبندی نسبت به آن در مقایسه با ایمان اجتماعی آسان تر است.
ایمان اجتماعی از یک منظر محصول تجمیع ایمان های فردی است با این ویژگی که ایمان های فردی تشکیل دهنده این ایمان اجتماعی از یک سطح و قوت برخوردار نیستند، از این رو مراقبت و حفظ آنها و نیز سامان بخشیدن به آنها برای نتیجه بخش کردن در امور کلان حوزه حکومت کاری بسیار سخت و پیچیده است.
 محرک بودن ایمان اجتماعی
همانگونه که انسان ها و خاصه مومنان به واسطه ایمان داشتن هم از نقاط ویژه تحریک پذیری و هم از ویژگی تحریک کنندگی برخوردارند، ایمان اجتماعی نیز از این خصیصه برخوردار است. ایمان اجتماعی قادر است در یک زمان مشخص میلیون ها انسان را برای کمک به مستمندان به خیابان ها و پا به صندوق های کمیته امداد بکشاند و یا آنها را در قالب یک جمعیت منسجم و خشمگین دعوت به فریاد علیه صهیونیست ها و به نفع فلسطینی ها کند.
برخورداری از مبانی محکم و پایدار
غور در منابع و آموزه های دینی انبوهی از اطلاعات و مباحث متقن و قابل بحث و بررسی را در اختیار پژوهشگران قرار می دهد که همگی گویای مبانی محکم و پایدار ایمان اجتماعی است. بسیاری از آیات، روایات و رفتار اجتماعی مردمان دوره پیامبر (ص) و حضرت امیر (ع) نمونه های خدشه ناپذیر این موضوع هستند.|
ارائه طریق و برنامه‌پذیری
ایمان اجتماعی چون موجودی زنده است در ارتباط با حوادث و رخدادها ساکت و راکد نیست، از خود واکنش نشان می دهد و بلکه در شکل کلی، ابراز نظرهایی از جنس ارائه طریق نیز می کند تا جایی که واکنش آن می تواند مقدمه و مبنای واکنش و تصمیم گیری رسمی از سوی مسئولان شود. وجود چنین خصیصه ای، ایمان اجتماعی را آماده پذیرش برنامه و اجرا می کند در جامعه ای مانند ایران که در نظر دارد طی سال های آینده نزدیک در مسیر توسعه و پیشرفت گام های بزرگ بردارد، این ویژگی اجتماعی سرمایه بسیار گرانسنگی است که می تواند اجرای کارهای بزرگ و سخت را برای مسئولان آسان کند و از مشقات آن بکاهد.
هدفمند دیدن آفرینش
اینکه نگاه یک جامعه انسانی به خلقت و آفرینش چه و چگونه باشد در تمامی مسائل مربوط به آن جامعه تأثیر می گذارد. زشتی ها و پلیدی هایی که امروز در غرب وجود دارد و بعضاً پلیدتر از آن را در سایر نقاط دنیا به کار می گیرند و حیات بشری را به مخاطره می اندازند ناشی از نگاه آنها به آفرینش است. ایمان اجتماعی برآمده از دین، اعتقاد راسخ دارد که آفرینش دارای مبدأ و مقصد و هدفمند است و خود را موظف می داند در چنین چارچوب با قاعده و نظام مندی برنامه ریزی کند و از دست زدن به اعمالی که در تعارض با این قانونمندی است اجتناب ورزد. اما اینکه چه اموری در تعارض با قانونمندی آفرینش است یا نیست موضوعی است بس مهم که برای تشخیص آن باید وارد حوزه های دیگر شد. ارزش ایمان اجتماعی در اینجا به تحفظ آن در نحوه برخورد با مسائل و دوری گزیدن از بی پروایی و گستاخی است که در برخی امور عامل اصلی طغیان و خودکامگی غرب بوده است.
 انسان بازیگری دارای شأن
جمیع مسائل جهان بر مدار موجودی به نام انسان در حرکت و جنب وجوش است. در فرض نبود انسان در آفرینش باید هستی را به گونه ای دیگر معنا کرد. چنانچه امروزه بخواهند از انسان صحبت کنند، ابتدا باید پرسید از کدام انسان، زیرا صحبت از انسان ها با توجه به اینکه در کدام نقطه زمین و در کدام کشور زندگی می کنند، می تواند متفاوت باشد. اگر غیر از این بود باید با انسان فلسطینی همانطور رفتار می شد که در انگلیس با یک شهروند انگلیسی رفتار می شد و یا با یک افغانی همانگونه رفتار می شد که با یک شهروند آمریکایی رفتار می شد و یا با یک شهروند سیاهپوست آمریکایی آنگونه رفتار می شد که با یک شهروند سفیدپوست آمریکایی رفتار می شد و ... اما ایمان اجتماعی زاییده دین، انسان را بازیگری صاحب شأن و منزلت می داند، لذا در چنین جوامعی علقه های انسانی بیشتر و محکم تر است و عواطف و احساسات منجمد نیستند و انسان ها را در چارچوب های اعتباری مرزهای سیاسی جغرافیایی و طبقات مختلف اجتماعی مشروعیت نمی بخشند. از این منظر انسان موجودی در خور تکریم و احترام است، هر کجا باشد و به هر قوم و رنگ و نژادی تعلق داشته باشد. این ایمان اجتماعی برای مصائب ملت مظلوم فلسطین، عراق، افغانستان و... دل می سوزاند و خود را غمخوار آنها می داند و بی محابا آن را آشکار می سازد.
مسئولیت‌آفرینی
بالنده بودن ایمان اجتماعی سبب موضع گیری آن می شود. موضع گیری نشان از آن است که بی تفاوت نیست بی تفاوت نبودن با مسئولیت پذیری عجین است و مسئولیت پذیری محبوس بودن در خود نیست بلکه مسئولیت آفرینی هم می کند. صبر و تحمل در برابر سختی ها و ناملایمات و همراهی با برنامه دولتمردان در نهایت تبدیل به مسئولیت دولتمردان در قبال توجهات و نیازهای ایمان اجتماعی می شود. ایمان اجتماعی خارج از حیطه، اختیار، نفوذ و توان مسئولان می تواند رویکردهای تشویقی و تنبیهی داشته باشد که هر دو مورد در ذات خود نوعی از مسئولیت آفرینی را دارد.
جامعه ایمانی
جامعه ایمانی جامعه ای است از انسان های دیندار که از مراتب متفاوت ایمان برخوردارند. در جامعه ایمانی مسئولانی که از میان مردم انتخاب شده اند نیز دارای مراتب ایمانی متفاوت هستند. چنین جامعه ای از اصلی ترین عنصر برای سعادت همه جانبه و ابزار لازم برای رسیدن به آن برخوردار است. لکن این اتفاق به خودی خود نمی افتد.
یکی از شروط ضروری برای نزدیک شدن به این اتفاق آرمانی، این است که انسان های برخوردار از مراتب ایمانی با لحاظ شدن سایر توانمندی ها مناصب کلیدی را در اختیار بگیرند، اگر چنین اقدامی امکانپذیر باشد که به نظر می رسد تا حدود زیادی امکانپذیر است و برای امکانپذیرتر کردن بیشتر باید به دنبال یافتن راهکار بود، ایمان اجتماعی جاری در روح جامعه با رویکرد پذیرشی به استقبال طرح ها و برنامه ها می رود. با گذشت زمان و اجرای برنامه ها، روند قوام گیری جامعه ایمانی قوت می گیرد. اینگونه نگاه کردن به جامعه ایمانی شاید در لحظه اول بسیار آرمانی و رویایی به نظر آید و خوش بینانه تلقی شود و شاید با طرح این سوال مهم که پس تکلیف تمامی عواملی که جنبه منفی دارند و در مقابل شکل گیری این جامعه ایمانی می ایستند چیست؟ پایه این بحث مهم متزلزل شود. در پاسخ باید گفت دامنه این بحث و ابعاد آن بسیار گسترده و بحث برانگیز است اما با اعتماد به آموزه های دینی که به شکل ویژه از ابعاد ایمان و اهمیت آن سخن گفته اند می توان بر روی این موضوع به عنوان مسئله ای کاملاً علمی با کارکردهای چندگانه که حوزه های مختلف زندگی بشر را می تواند پوشش دهد، سرمایه گذاری کرد و دستاوردهای درخشان و گره گشای آن را مشاهده نمود.