خط سوم؛ آزادیخواهان مقدس

دکتر موسى نجفى/عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
جریان تاریخ نگاری رسمی بعد از مشروطیت و به خصوص دوران پهلوی از دو جریان «مشروطه» و «استبداد» و تقابل این دو باهم قلم فرسایی بسیار کرده اند و سایر جریان ها و تفکرات را در دوری و نزدیکی به این دو، مورد بررسی و تحلیل قرار داده اند. در حالی که در تاریخ ایران جریان بسیار گسترده و اصیل و مهمی به نام «بیداری اسلامی» وجود دارد، که این بیداری اسلامی با توجه به «قرائت شیعی» آن در دو نهضت بزرگ تحریم تنباکو و نهضت مشروطیت به خوبی قابل پیگیری و پژوهش است.
جریان بیداری ضداستعماری و ضداستبدادی تحریم تنباکو خیلی زود ابعاد وسیع خود را در تاریخ تحولات ایران نشان داد و دو دهه بعد و حتی در جنگ جهانی اول از تحریم گسترده کالاهای دول اجنبی و محارب، به عنوان نوعی «مقاومت ملی منفی» استفاده می گردد. همچنین این جریان در افق گسترده نهضت بیداری اسلامی مشروطیت به خوبی نشسته و نهضت عدالت خانه و مشروطیت اصیل را رقم می زند. این جریان در سطح رهبری دینی - سیاسی، مشروطیت در نجف اشرف بیشترین و اصیل ترین جریان دوران مشروطیت ایران است و در داخل ایران نیز در حوزه فکری اصفهان به خوبی پژوهش و تحقیق شده است و ما نام آنها را جریان آزادیخواهان مقدس ضدانگلیسی گذاشته ایم. این جریان درحالی که به نهضت مشروطیت و آزادی وفادار و ضد استبدادی است، اسلامی و ضد استعماری به خصوص ضد انگلیسی نیز بوده است و به همین خاطر در زمان نفوذ اجانب و خط اجنبی گرایی دوران پهلوی، کم رنگ، تحریف و یا پوشیده شده است.
اما این جریان آزادیخواهان مقدس ضدانگلیسی با همان دو رویکرد: الف: نهضت تحریم ب: نهضت مشروطه (با قرائت اسلامی ضد انگلیسی) در دو منطقه دیگر ایران نیز می تواند مورد تحقیق قرار گیرد.
1.فارس و مقاومت نظامی ایل قشقایی و لارستان
2.بوشهر و جریان مقاومت تنگستان و دشتستان
و جالب اینجا است که هریک از این سه جریان (اصفهان : فارس و لارستان - بوشهر) در رأس حرکت خود یک عالم دینی برجسته و یک و یا چند سردار مجاهد عشایر دارند. به طور واضح تر می توان مطلب گفته شده را اینگونه ترسیم نمود:
1.رهبر روحانی وسیاسی اصفهان آیت الله حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی و سردار برجسته عشایر ضرغام السلطنه بختیاری بوده است.
2.رهبر روحانی و سیاسی فارس و لارستان، آیت الله سید عبدالحسین لاری و سردار عشایر برجسته آن صولت الدوله قشقایی بوده است.
3.رهبر روحانی بوشهر آیت الله سیدعبدالله بلادی بوشهری است و سردار عشایر برجسته آن منطقه رئیس علی دلواری بوده است.
البته سرداران و مجاهدین و علمای دیگری را هم در هر سه منطقه و در کنار رجال مذکور می توانیم ببینیم و در مورد آنها پژوهش نماییم، اما جریان برجسته تر و عمده تر و اصیل تر به صورتی است که عنوان شد.
نکته مهم دوم این است که هر سه جریان با مرجعیت نجف و مشروطیت اسلامی نجف هم در صدر مشروطیت و هم در جنگ اول جهانی ارتباط نزدیک داشته اند و شاخص سوم: این سه جریان در عین ارتباط با مرکزیت نجف، هریک از مواقعی از جریان دیگر کمک و همراهی گرفته اند. جریان بوشهر و تنگستان مرتبط با جریان بزرگتر فارس و لارستان می شود در جریان فارس و لارستان نیز به جریان بزرگ اصفهان اتصال داشته است؛ این سه خط اتصال را می توان در چند مقطع تاریخی به وضوح دید و نکات مشترک زیر را برای آن ترسیم نمود:
اول: در صدر مشروطیت این جریان و تفکر علیه استبداد و بی عدالتی و ظلم پیشتاز و در صف اول مجاهدین و آزادیخواهان بوده است و جریان مشروطیت را از شیرینی دیگ پلوی سفارت انگلستان نمی خواسته است.
دوم: در جریان استبداد صغیر و به توپ بسته شدن مجلس شورای ملی، این جریان هم در اصفهان و هم در بوشهر، قیام مسلحانه به راه انداخته و توانسته است حاکم محلی مستبد را بیرون کرده و نیروهای طرفدار مشروطیت را جایگزین آنها بنماید.
سوم: در جریان اولتیماتوم روسها به سال 1329 هجری قمری و حرکت علمای نجف و تحریم گسترده کالاهای روسی از سوی علمای بزرگ نجف و ایران و شهرهای اصفهان، شیراز و خطه جنوب ایران به طور گسترده و عملی این حرکت تحریمی را پشتیبانی و به منافع روسها به طور جدی ضربه وارد کرده اند و نام این حرکت در اعلامیه علمای این شهرها «جهاد اقتصادی» نامگذاری شده است.
چهارم: حرکت و جریان آزادیخواهان مقدس ضدانگلیسی در ادامه نهضت مشروطیت، در جنگ اول جهانی زمانی که حوزه نجف در مقابل استعمار انگلستان ایستاد، آنان نیز علیه اشغال ایران و عراق سکوت نکرده و رهبران عمده مذهبی شهرهای اصفهان، شیراز، لارستان و بوشهر به کمک سرداران عشایر در بختیاری و قشقایی و تنگستان و دشتستان حرکت عمومی جهاد مسلحانه و مقاومت نظامی را علیه سلطه و زیاده خواهی انگلستان به راه انداختند.
پنجم: این جریان در مشروطیت و در جنگ جهانی اول خط، مسیر، اندیشه و مبانی فکری خود را از جریان فرقه دمکرات و جمعیت های بیداری مثل فرقه آزادیخواهان و انجمن های ملی و سپس جریان نیروی سوم، یعنی آلمان جدا کرده هرچند نزدیکی و تشابهات سیاسی و حتی جریانات مشترکی را باهم داشته اند؛ اما اهداف و خط سیر آنان متفاوت است علت این امر این است که جریان آزادیخواهان مقدس ضد انگلیسی با پشتوانه نهضت تحریم و با خط مشروطیت با قرائت دینی حرکت می کرده اند در حالی که این جریانات مثل فرقه دمکرات نه با پشتوانه حرکت دینی مقدس تحریمیه و نه با شکل فرهنگ بیداری اسلامی حرکت می کرده اند و فقط برخی مواضع سیاسی، مثلاً ضد روس و یا ضد انگلیسی در مقاطعی آنها را به هم نزدیک می کرده است.
ششم: جریان نهضت آزادیخواهان مقدس ضد انگلیسی در نجف، اصفهان، فارس، لارستان و بوشهر و تنگستان هیچ گاه سرنوشت و انحراف مشروطیت را در حاکمیت نظام سیاسی پهلوی نپذیرفته و پهلوی ها یعنی رضاخان و محمدرضا شاه را وارث مشروطت و نهضت آزادیخواهی ایران نمی دانسته و لذا این جریان مهم تاریخ تحریم و مشروطیت در دوران پهلوی نه در قالب همکاری با حکومت، بلکه به شکل نهضت های بیداری و ضد پهلوی خود را نشان داده، در قیام ملی - اسلامی نهضت نفت، شهریور بیست یا مرداد 1332 جان گرفته و در نهایت در نهضت اسلامی 15 خرداد در 22 بهمن 57 به بار نشسته است.
هفتم: تشابه مهم دیگر این جریان ملی سراسری که در هریک از شهرهای مذکور در مقطعی از تاریخ از خود عظمت نشان داده است این است که ارزش تاریخی و تحولات ایجاد کرده و ارزش واقعی شخصیت های برجسته و تأثیرگذار آن به درستی نشان داده نشده است و امروز به برکت گذشت زمان و حرکت اسلامی معاصر قابل رویت می باشد.
هشتم: در قسمت هایی که در تاریخ نگاری های رسمی دوران گذشته از این جریان و ابعاد آن یاد شده است، این یادآوری ها بیشتر در ذیل جریان کلی و روند رسمی حاکمیت مشروطیت و نوعی ملی گرایی ساده طراحی و پرداخته شده است و ابعاد فکری و استقلال و اهداف بلند این جریان مهم و به خصوص اتصال آن به بیداری اسلامی، طرح و زمینه سازی نشده است.
نهم: در جریان آزادیخواهان مقدس ضدانگلیسی، سلطه همه قدرتهای خارجی، اعم از انگلستان، روسیه، آلمان، فرانسه و حتی عثمانی مورد نفی قرارگرفته و استقلال ایران به عنوان یک کشور اسلامی، با پشتوانه نهضت های شیعی به خوبی و شفافیت مورد تأکید واقع شده است.
دهم: اندیشه و تفکرات این جریان مهم تاریخی به خاطر جامعیت و همچنین بعد اثباتی آن در زمینه تشکیل نظام سیاسی مبتنی بر اسلام و حقوق مدنی مردم ایران، دارای ابعادی است که توانسته در مقطعی از تاریخ جریان رسمی حکومت را در اصفهان، لارستان، بوشهر به دست بگیرد و از این منظر به غیر از مبارزه مسلحانه، مقاومت منفی، در زمینه های مختلف فرهنگی، اقتصادی و سیاسی و مدنی نیز می تواند ابعاد در خور توجهی برای انقلاب اسلامی معاصر داشته باشد و برای همین است که امروز می توان در سایه انقلاب اسلامی این جریان تاریخی را بهتر از گذشته دید و از طرف دیگر ابعاد این تفکر تاریخی به نحوی است که می تواند به عنوان یکی از ریشه های مهم و عمیق انقلاب اسلامی ایران برای دهه سوم و چهارم حرف ها و اصول کلی مهمی را ترسیم نماید و به خوبی نوعی ارتباط عینی و نظری را بین امروز و گذشته برقرار کند؛ ارتباطی که در آن، هم گذشته و هم حال و هم آینده بهتر دیده شوند.