همگرایى منطقه اى ؛ هم تاکتیک هم استراتژى

به مناسبت برگزارى اجلاس سران کشورهاى ساحلى خزر در تهران

همگرایى منطقه اى هم تاکتیک و هم یک استراتژى در سیاست خارجى دولت نهم ایران است، همزمان با روى کار آمدن این دولت جهت گیرى سیاست خارجى ایران به سمت متوازن سازى روابط با بلوک ها و کشورها در عرصه بین الملل و بهره گیرى بیشتر از فرصت ها و ظرفیت ها براى استیفا و تأمین حقوق کشور و منافع ملى تعریف و امور بدین سمت هدایت شده است. در این میان همسایگان عناصر ارزشمند در سیاست خارجى ایران محسوب مى شوند، چرا که هم در دکترین دفاعى وهم در برنامه هاى توسعه در سطح ملى و منطقه اى، از سوى تهران براى همسایگان سهم و وزن ویژه در نظر گرفته شده است. تلاش آمریکا به عنوان مخالف سیاسى نظام ایران از ابتداى انقلاب اسلامى ایجاد شکاف میان ایران و همسایگانش بوده است، اما ایران خصوصاً در دوره دولت نهم با پى گیرى دیپلماسى فعال تلاش ویژه اى براى تعریف منافع سیاسى، اقتصادى و محاسن با هم بودن و با هم کار کردن در منطقه مبذول داشته است. برخى از همسایگان هم پس از آزمودن راه و روش هاى دیگر در سال هاى گذشته، امروز بهتر از هر زمانى قدر و قیمت توجه به مسائل منطقه خویش را دریافته اند و بیش از پیش به مزیت هاى طبیعى همسایگى توجه نشان داده اند، خاصه از آن رو که حضور نیروهاى فرامنطقه و در رأس آنها آمریکا در سال هاى اخیر به لشکر کشى و نظامى گرى نیز رسیده و این حضور بیشترین حد از نا امنى، تهدید و بى ثباتى را با خود به ارمغان آورده است. حالا دیگر در منطقه ما کشور و دولت زخم نخورده یا مورد تهدید هاى پیدا و پنهان واقع نشده از سوى آمریکایى ها را نمى توان سراغ گرفت، سیاستمداران آمریکا دیگر نه تنها در میان مردم منطقه بى اعتبار و منفورند، بلکه دولت هاى دوست آنها هم از بازى هاى زیر و رو و طرح هاى ریز و درشت مثل خاور میانه بزرگ و غیره که هر روز از طرف آمریکا در دستور کار قرار گرفته و بعد با تغییراتى زمینه ساز طرح و برنامه جدید مى شوند، ناراضى هستند. مناقشه اعلام نشده اما آشکار برخى کشورهاى عربى با آمریکایى ها به صورتى که رابطه میان آنها برقرار بوده، اما هر روز اتباع این کشورها در عراق و افغانستان خود را علیه نیروهاى آمریکایى منفجر مى کنند، پرهزینه، با نتایج غیر قابل پیش بینى و در جهت بى ثباتى و نا امنى فزاینده در منطقه است و این بساط افق امیدوار کننده اى دربرابر هیچ کس ندارد؛ ادعاهاى آمریکا براى تأمین دموکراسى و رفاه و غیره تنها در خاورمیانه شکست خورده نیست، اهالى منطقه قفقاز و آسیاى مرکزى هم به بسیارى از حرف و ادعاهاى اثبات نشده نیروهاى فرامنطقه و آمریکا به دیده تردید مى نگرند. در چنین شرایطى زمینه و بستر توجه به واقعیات، الزامات و محاسن کار و همگرایى منطقه اى بهتر درک شده است، تجربه کشورها نیز مؤید آن است که هر مسأله مربوط و مشترک میان آنها از طریق همکارى با یکدیگر بهتر حل و تأمین شده است.

کشور هاى منطقه به فراست دریافته اند شعار همگرایى منطقه اى ایران اکنون نه فقط یک تاکتیک براى مقابله با سیاست هاى یکجانبه آمریکا، بلکه تاکتیکى ارتقا یافته به یک استراتژى براى تأمین مصالح منطقه و کشورهاى آن است، استراتژیى که تهران حاضر است در حوزه مسائل مختلف براى آن هزینه سیاسى و اقتصادى پرداخت کرده و در حرکت کشورها به سمت استفاده از ظرفیت هاى بین خود و بهره ورى از امکانات طبیعى و تولیدى و تجارى یکدیگر و تأمین امنیت و ثبات در منطقه مشارکت مؤثر داشته باشد. از این روست که در هر اتفاق و همکارى منطقه اى از خلیج فارس و عراق گرفته تا قره باغ و دریاى خزر و لبنان، ایرانیان حضور دارند. اگر ایران در قاره هاى مختلف از جمله آمریکا و اروپا در مقابل آنها که عملاً حاضر به رعایت جنبه هایى از حقوقش مثل برخوردارى از فناورى مسالمت آمیز هسته اى نیستند، روابط تازه ترى جسته و از مالزى و اندونزى تا اتریش و ایتالیا و ونزوئلا و بولیوى دوستان زیادى دارد و به شرط احترام به حقوقش آماده است با همه کشورها به غیر از اسرائیل رابطه گسترده داشته باشد و در حالى که سازمان هاى بین المللى از سازمان ملل تا غیر متعهد ها و کنفرانس اسلامى شاهد حضور با طرح و برنامه ایرانى ها و اقبال کشورهاى زیادى به پیشنهادهاى ایران هستند، اما حضور و توجه ایران به کشورها و سازمان هاى منطقه از حوزه خلیج فارس، عراق و افغانستان تا آسیاى مرکزى و حاشیه دریاى خزر و سازمان هایى چون شانگهاى و اکو نه تنها کاسته نشده بلکه این توجه بیشتر هم شده است. سخن و عمل ایران در این تعاملات حل همه مسائل منطقه توسط کشورهاى آن و گشایش امکان و ظرفیت هاى امنیتى، سیاسى و اقتصادى تازه و تبدیل تهدید ها به فرصت است.

اجلاس سران کشورهاى ساحلى دریاى خزر که امروز در تهران برگزار مى شود، به دلایل متعدد جلوه اى از ثمر و نتیجه رویکرد استراتژى همگرایى و در این مورد بین کشورهاى ساحلى دریاى خزر و همسایگان ایران در این دریاست. تاکنون مهم ترین تفاهم هاى پنج جانبه میان کشورهاى ساحلى خزر در تهران به نتیجه رسیده و شکل گرفته است. پس از توافق ۵ کشور ساحلى درباره کنوانسیون زیست محیطى دریاى خطر در تهران که بخش مهمى از کنوانسیون رژیم حقوقى و قانون جامع دریاى خزر خواهد بود، این بار کشورهاى ساحلى در عالى ترین سطح یعنى سران خود در تهران براى نخستین بار بیانیه مشترک سران ۵ کشور را امضا خواهند کرد. تدوین این سند که حاصل چندین دور مذاکرات فنى میان هیأت هاى کارشناسى کشورهاى ساحلى خزر است، یک گام بزرگ به سمت تعیین رژیم نهایى حقوقى دریاى خزر است. پس از فروپاشى شوروى سابق و تبدیل ۲ کشور ساحل خزر به ۵ کشور و با وجود اختلاف نظرها در باره نحوه بهره از دریا و منابع آن و با وجود دخالت هاى قدرت هاى فرامنطقه، شاید انتظار نمى رفت کشورهاى ساحلى پس از چندین دوره مذاکره بتوانند در موارد مهمى مانند تعیین دریا به عنوان دریاى همیشگى صلح و دوستى نه تنها به تفاهم برسند بلکه از طریق مذاکرات پیوسته به راهکار رسیده آن را مدون ساخته و سرانجام در تهران به تصویب برسانند.

چندى پیش وزراى امور خارجه کشورهاى ساحلى بیانیه پایانى اجلاس سران را نهایى کردند و امروز سران بر مفاد این بیانیه صحه گذارده و آن را تبدیل به سند رسمى مى کنند.

تفاهم بر سر وجود نداشتن مرز در سطح وکف آب واستفاده مشاع از بخش عمده آب ها، یا تقسیم بندى دریا تنها براى منابع زیر بستر (فرمول هاى تقسیم منابع در حال مذاکره باقى خواهد ماند) یا تعهد کشورها به عدم اجازه به کشور ثالث براى استفاده از سرزمین آنها و دریا علیه هر کدام دیگر از کشورهاى ساحلى، از جمله توافق هاى مهمى است که اجلاس تهران و گردهمایى سران ۵ کشور ساحلى خزر را قدر و قیمتى ویژه بخشیده و براى تحلیلگران مسائل بین المللى موضوع و محل توجه و براى بدخواهان منطقه، مایه حسرت و شاید هم عبرت خواهدبود.

پس از نهایى شدن کنوانسیون محیط زیست خزر در تهران حال بار دیگر تهران کانون یک تفاهم بزرگ منطقه اى در حوزه دریاى خزر است.

۵ کشور ساحلى علاوه بر خزر، همسایگان ایران در مناطق استراتژیک آسیاى میانه و قفقاز هم محسوب مى شوند و تأمین هرچه بهتر و بیشتر ثبات و همکارى در دریاى خزر بر وضع این مناطق نیز اثر گذار است.

سران این کشورها درتهران میهمانانى آشنا و گرامى هستند، چرا که آنها و کشورهایشان در برنامه هاى دولت ایران از موقعیت ویژه اى برخوردار بوده و هر ساله بنابر برنامه ریزى هاى صورت گرفته چندین دور دیدار و مذاکره میان سران کشورهاى ساحلى با رئیس جمهور ایران و همچنین وزیران امور خارجه آنها با هتماى ایرانى شان در نقاط مختلف دنیا انجام مى شود، وضعى که در ارتباطات ایران با سایر کشورهاى منطقه و همسایگان از جمله کشورهاى حوزه خلیج فارس هم دیده مى شود و گزاف نیست که بگوییم دولت نهم نزدیکترین و گرم ترین روابط را با کشورهاى حاشیه خلیج فارس و دریاى خزر برقرار ساخته است. امروز میهمانان عالى مقام ایران از حاشیه هاى خزر در تهران هستند، تفاهم نامه اى پر بار درباره دریاى خزر براى نهایى شدن روى میز قرار دارد و مذاکرات دوجانبه سیاسى اقتصادى مهمى میان ۴ کشور همسایه ساحلى خزر با ایران در جریان است. یکى از میهمانان ایران رئیس دولت روسیه، کشور عضو شوراى امنیت سازمان ملل است، روسیه اى که اگر عضو گروه ۱+۵ و گروه ۸ کشور صنعتى جهان است، اما متعلق به منطقه ماست و در این منطقه پایه و ریشه داشته و نسبت به مسائل آن حساس است، همکاریهاى سیاسى، امنیتى و اقتصادى روسیه با ایران در عرصه بین المللى از وزن و اعتبار خاص خود برخوردار است و شرایط تازه جهانى و منطقه و رویکرد دولت هاى تهران ومسکو این روابط را به عمق و غناى بیشتر رهنمون شده است. نخستین سفر رئیس جمهور روسیه به ایران و مذاکرات دوجانبه رؤساى جمهور ایران و روسیه در کنار اجلاس سران کشورهاى ساحلى خزر، مؤید این سخن است.

امروز ۲۴ مهر روزى است که سیاست همگرایى منطقه اى میوه و ثمرى چشمگیر به بار آورده، دوستان ایران خوشحال و بدخواهانش متحیراند، روزى مهم در تاریخ تحولات منطقه و روابط ایران و همسایگانش ، روزى که باید آن را به خاطر سپرد.