سفید، سیاه،‌خاکستری

بصیرت:زمانی به فکر آلودگی هوای تهران افتادیم که دیگر دیر شده و این مشکل به معضل تبدیل شده است. هنگامی موضوع آلودگی صوتی به‌طور جدی مورد توجه قرار گرفت که دیگر کنترلش به این آسانی‌ها امکان نداشت و درست وقتی بحث آلودگی نوری در ذهن مسؤولان شهری مهم جلوه کرد که حل و فصل آن با دردسر‌های زیادی همراه بود. در چنین شرایطی آلودگی دیگری که آن را«آلودگی بصری» می‌دانند از دید مدیران شهر پنهان مانده است طوری که بدون شک در آینده‌ای نه چندان دور مانند آلودگی‌های دیگر قد علم خواهد کرد.
ساختمان‌ها که قد می‌کشد، پنجره‌ها یک به یک متولد می‌شود و از ترکیب پنجره‌ها و دیوارهاست که شکل و ترکیب اولیه نماهای شهری زاده می‌شود. اینجاست که نماهای ساختمان‌ها زینت انکارناپذیر شهرهایمان می‌شود و در هر گذری قرار است چشم‌هایمان را بنوازد. اما آنچه چشم می‌بیند و به خاطر می‌سپارد، ترکیبی ناهمگون از ضلع‌های سرد و بی‌روح و گاه زشت و نامطلوب است. بالکن‌ها این حجم‌های بیرونی نماها دیگر تداعی‌کننده ایوان‌های باصفای دیروز نیستند. شیشه ترشی‌ها در کنار خرت و پرت‌های اضافی، الحاقات غیراصولی دودکش‌ها، کانال‌های کولر و سیستم‌های تهویه، حصارکشی بالکن‌ها و تغییر شکل خودسرانه فضاهای عمومی موجود در نمای ساختمان‌ها و تبدیل آنها به انباری و بناهای نیمه‌کاره و فضاهای رها شده و متروکه، خانه‌های کوتاه و بلند با پنجره‌های بدقواره و شیشه‌های رنگ به رنگ که بی‌هیچ تناسبی کنار هم چیده شده‌اند، پوسترها و برچسب‌های تبلیغاتی که تا بلندترین ارتفاع تیرهای چراغ برق و درهای فلزی خانه‌ها چشم را می‌آزارد، ساختمان‌های ناهمگون با بافت‌های مجاور، افزایش حجم تبلیغات محیطی و بی‌توجهی به شیوه هماهنگ آذین‌بندی و زیباسازی شهر در سال‌های گذشته، بافت شهرها را به چشم‌اندازهای آشفته و ملال‌آور تبدیل کرده است. هم‌اکنون تبلیغات عنان‌گسیخته، محدودترین فضاهای قابل استفاده شهرها را نیز در سیطره خود گرفته‌ است. دیوارهای شهر، صندوق‌های پستی و حتی دیوارهایی که عبارت «نصب هرگونه آگهی پیگرد قانونی دارد» بر پیکر آنها حک شده است نیز از هجوم برچسب تبلیغاتی در امان نمانده و به‌رغم گسترش این معضل و اعتراض دائمی شهروندان درباره تبلیغات مزاحم، شهرداری‌ها و سازمان زیباسازی تاکنون نتوانسته‌اند آنچنان که باید برای ساماندهی یا حتی کنترل این معضل، اقدامی اساسی یا مقطعی تاثیرگذار انجام دهند. این در حالی است که به دلیل نبود قوانین بازدارنده برای برخورد با متخلفان در این زمینه، منظر شهری که باید حریم امن زندگی شهروندان باشد، جولانگاه پیام‌های تبلیغاتی شده و کنترل این تخلفات با تکیه بر قوانین فعلی امکان‌پذیر نیست. فضایی که امروز بالکن نامیده می‌شود، در دوران قدیم که فضاهای بیرونی بازتر بود و ایوان‌ها چشم‌انداز زیبایی داشت، موجب آرامش اعصاب بود اما در شرایط شهرسازی کنونی، بالکن‌ها کارکرد خود را از دست داده است و صرفا به منظور فضایی اضافی برای قرار دادن وسایل غیرضروری در نظر گرفته می‌شود. اعمال سلیقه‌های شخصی چنان آشفتگی را بر سیمای بصری کلانشهر تهران تحمیل کرده که نمای هر ساختمان بی‌هیچ هماهنگی با نماهای مجاور و موقعیت اقلیمی حاکم بر آن ساز خود را می‌زند. تهران شهری است که پیش از این، چهره مشخص تاریخی و معماری داشته و در 30 سال گذشته دارای هویت و سبک‌های معماری خاصی در دوره‌های مختلف تاریخی و شهرسازی خود بوده است، اما هم‌اکنون نبود تناسب ارتفاع ساختمانی در یک بافت محدود محلی و منطقه‌ای، سیما و منظر شهر تهران را مخدوش کرده است و شاید تهران تنها پایتختی در جهان باشد که بدون ضابطه و بر اساس نگرش‌های سلیقه‌ای اداره می‌شود. در چنین شرایطی کم‌توجهی شهرداری‌ها و دیگر دستگاه‌های متولی از جمله وزارت مسکن و شهرسازی در کنترل ساخت‌وسازهای ناهمگون که حالا دیگر حتی کوچه پس‌کوچه‌های 6 متری هم از گزند آن در امان نمانده‌اند، تهران را به شهری فاقد چهره تاریخی و سبک مشخص در معماری دوران معاصر تبدیل کرده است. فرشید اسکندری، کارشناس مدیریت شهری که پروژه‌های محلی را در راستای حذف آلودگی‌های بصری به سرانجام رسانده است، در این باره به «وطن امروز» گفت:«وقتی تصویری را از شهر‌های مختلف دنیا می‌بینیم بلافاصله می‌توانیم آن شهر را بشناسیم ولی تهران چه ویژگی‌ای برای شناخته شدن دارد!» او ادامه داد:«ویژگی شهر تهران این است که هیچ مقرراتی برای نماسازی ساختمان‌ها وجود ندارد و هر کسی بنایی را با هر کاربری می‌تواند با هر نمایی که دلش می‌خواهد بسازد. این موضوع چنان ناهمگونی‌ای را ایجاد می‌کند که رفع آن به این راحتی‌ها ممکن نیست».
اسکندری معتقد است، لازمه حذف آلودگی‌های بصری اول قانون است و بعد فرهنگسازی و در توضیح این حرف خود گفت:«نقش شهروندان در آلودگی بسیار ناچیز‌تر از نقش مدیریت شهری در این زمینه است».
او تاکید کرد آلودگی بصری تنها به نمای ساختمان‌ها و فضای عمودی محدود نمی‌شود و پیاده‌روسازی‌ها و خیابان‌ها نقش مهمی در این حوزه دارند:«جدول‌های شهر ما هنوز رنگ مشخصی ندارد و تا نتوانیم این کار کوچک را انجام دهیم، هرگز آلودگی‌های بصری در پایتخت حذف نخواهد شد». موضوع به همین‌جا ختم نمی‌شود چون آلودگی بصری در شهرها طی درازمدت انسان را دچار پریشانی ذهنی و بیماری‌های روحی می‌کند.
این حرف دکتر حسن پویان، جامعه‌شناس شهری در گفت‌وگو با «وطن امروز» است که می‌گوید: شهروندان در خیابان‌های تهران با انواع و اقسام تصاویر تبلیغاتی روبه‌رو هستند و هر روزه آنها را در ذهن خود مرور می‌کنند، اما از این موضوع آگاه نیستند که تصاویر موجب آشفتگی ذهن می‌شود و تمرکز فکری افراد را کاهش می‌دهد. نماهای ساختمان‌ها که زاییده آپارتمان‌سازی و رواج آن در تهران است جدا از آشفتگی که مالکان موجب آن می‌شوند آنچنان که باید از منظر معماری نیز چشم نواز نیست. دکتر حسن پویان با اشاره به وضع آلودگی بصری در شهرها بویژه پایتخت معتقد است، آلودگی بصری و صوتی که در شهر تهران شاهد آن هستیم، یکی از دلایل اصلی کاهش بازده کاری در میان شهروندان است، در صورتی که در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا، تبلیغات شهری و تصاویر موجود در خیابان‌ها بر اساس اصول شهرسازی تنظیم شده‌اند و هر محله طبق بافت شهری تبلیغات خاص خود را دارد. با وجود اینکه تهرانی‌ها در این چندسال به آلودگی‌های صوتی عادت کرده‌اند اما عده‌ای با سوءاستفاده از سکوت مردم، آلودگی بصری را اضافه کرده‌اند. این گروه با تبلیغات بیلبوردی، بنری، تخته‌ای و تراکتی، تهران را به شهر تبلیغات تبدیل و ناآرامی‌های بصری زیادی را در پایتخت ایجاد کرده‌اند. قرار گرفتن شیوه‌های تبلیغی بدون داشتن برنامه‌ای مشخص در کنار تابلوهای بزرگ سردر شرکت‌ها، نهادها و مغازه‌ها در کنار تبلیغات در و دیوار و بیلبوردهای ۲ و ۳متری که بیشتر به دور از درخواست‌ها و عواطف انسانی است در درازمدت آثار روحی و روانی منفی را برای شهروندان به همراه دارد. وجود بیش از ۱۸ نوع شیوه تبلیغاتی بویژه تبلیغات بزرگ فیلم‌های سینمایی و کالاهای صوتی و تصویری، موبایل و ماشین بزرگ‌ترین آلودگی در عصر حاضر است که از دید مسؤولان شهر در حاشیه قرار گرفته است. هم‌اکنون حدود ۱۰هزارمترمربع تابلوی تبلیغاتی بزرگ در تهران وجود دارد؛ افزون بر آن تابلوهای فلزی چهارگوش، تراکت‌های کاغذی و بنرهای پایه‌ای که به تازگی مد شده و شیوه‌ای نوپا در تبلیغات پایتخت است. غنای فرهنگی ما هزاران سال عمر دارد، آثار تاریخی و اسلامی زیادی داریم که می‌تواند ما را به‌عنوان الگو برای جهانیان مطرح کند و بهترین راه برای این کار تبلیغات شهری است بویژه در جاهایی که در معرض دید جهانگردان خارجی قرار دارد. دکتر اسماعیل شیعه، استاد معماری شهری در این‌باره می‌گوید: در فاصله میان حرم امام خمینی‌(ره) تا فرودگاه بین‌المللی امام حدود ۳۰ تابلوی تبلیغاتی بزرگ داریم. از آنجایی که این مسیر در معرض دید مستقیم یک مسافر خارجی در بدو ورود به پایتخت ایران قرار دارد تبلیغ نمادهای اسلامی و ملی، دیدگاه جدید و نویی را به وی می‌دهد درحالی که هم‌اکنون همه این تابلوها پر از طرح‌های زائد و تجملاتی مانند ماشین، تلفن همراه، ظروف و وسایل صنعتی شده است. اما نظر مسؤولان شهر تا حدودی با این دیدگاه متفاوت است، آنها معتقدند، در حال حاضر تبلیغات فرهنگی تا حدودی جایگزین تبلیغات تجاری در شهر شده است. بنابر آمار سازمان زیباسازی شهر تهران، هم‌اکنون بیش از ۲۵هزار مترمربع از فضای شهری در اختیار تبلیغات قرار دارد و این آمار جز تابلوهایی است که بر سردر مغازه‌ها و شرکت‌ها وجود دارد. حجت‌الله ملاصالحی، مدیرعامل سابق سازمان زیباسازی شهرداری تهران چندی پیش گفت: هم‌اکنون تبلیغات بی‌رویه در واحدهای صنفی محدود و تبلیغات فرهنگی نیز جایگزین بسیاری از تبلیغات تجاری در شهر شده تا نوعی آرامش روانی در شهر ایجاد شود. برای کاهش این مشکلات و ایجاد نوعی نظم تبلیغی در تهران، طرح جامع تبلیغات از سوی شورای اسلامی شهر تهران تدوین و تصویب شده که اجرانشدن کامل آن موجب شده مشکلات گفته شده همچنان ادامه داشته باشد. ملاصالحی با بیان اینکه طرح جامع تبلیغات شهری تهران تا حصول نتیجه لازم به زمان نیاز دارد، گفت: نخستین گام در اجرای این طرح، رتبه‌بندی شرکت‌های تبلیغاتی در تهران است، حدود یکصد شرکت تبلیغاتی در شهر فعالیت می‌کنند که رتبه‌بندی و ساماندهی آنها بسیاری از مشکلات تبلیغات را برطرف می‌کند. وی با نامطلوب خواندن وضع فعلی تبلیغات در تهران، تصریح کرد: گوناگونی شیوه‌های تبلیغی در صورتی که اصولی انجام شده و تبلیغات ساماندهی شود، در افزایش آرامش روحی شهروندان مؤثر خواهد بود. وی از تبلیغات تولیدکنندگان بر سر در مغازه‌ها و شرکت‌ها به‌عنوان یکی از مشکلات بزرگ تبلیغات در تهران نام برد و افزود: برسردر مغازه‌های ۱۰متری، تابلوهای تبلیغاتی ۲۰و ۲۵متری وجود دارد که باعث می‌شود تبلیغات عادی در شهر، نامطلوب جلوه کند. شهرداری تهران ساماندهی تبلیغات مغازه‌ها و واحدهای تجاری را آغاز کرده تا تبلیغات موجود در شهرنما و اثرگذاری واقعی خود را داشته باشد. مدیرعامل سازمان زیباسازی شهر تهران همچنین از توزیع نامناسب تبلیغات به عنوان یکی از عوامل اثرگذاری منفی تبلیغات یاد کرده و می‌گوید: هم‌اکنون حدود ۸۰ درصد تبلیغات در شمال شهر و ۱۵درصد تبلیغات در مرکز و جنوب شهر وجود دارد که آشفتگی تبلیغی زیادی را در شهر ایجاد کرده است. درگذشته هر شرکتی می‌توانست با دریافت یک مجوز پس از ۲۴ ساعت صاحب چندهزار متر فضای تبلیغاتی در بزرگراه مدرس شود. هرچند که هنوز برخی آشفتگی‌ها در این باره وجود دارد ولی تلاش داریم این مشکلات تا پایان امسال و با اجرای طرح جامع تبلیغات در تهران برطرف شود. به گفته وی، ساماندهی پیکره‌های تبلیغاتی شامل بیلبوردها، عرشه پل‌های سواره و عابر پیاده، داربست‌ها، استندها، پنل‌ها و پرتابل‌ها از جمله اصلی‌ترین موارد طرح جامع زیباسازی شهر تهران است که در حال حاضر به دلیل نبود یک تشکیلات هماهنگ و منسجم آشفتگی بصری زیادی برای شهروندان ایجادکرده و آنان را سر در گم کرده است. صنعت تبلیغات در ایران نوپا بوده و به صورت خودجوش شکل گرفته است، به همین خاطر هیچ‌گونه مطالعه‌ای از نظر شکل، ابعاد، محل استقرار و حتی شرکت‌های تبلیغاتی در آن صورت نگرفته است. با این حال به نظر می‌رسد تبلیغات تجاری جای تبلیغات فرهنگی و ملی ما را گرفته است و آنچه در خیابان‌ها و بزرگراه‌ها دیده می‌شود رقابت فشرده تولیدکنندگان داخلی با کالاهای مشابه است و این یعنی تجارت حس بینایی مخاطبان و شهرنشینان. در واقع درآمدزایی و منافع اقتصادی مهم‌ترین عامل در نظر مدیران تبلیغات شهری تهران است
گودرزی