سرنوشت بزرگترین دریاچه دنیا /بنفشه غلامى

امروز ۴ رئیس جمهور کشورهاى حاشیه دریاى خزر میهمان رئیس جمهور کشورمان، دکتر محمود احمدى نژاد هستند. ولادیمیر پوتین، الهام على اف، قربانقلى بردى محمداف و نورسلطان نظربایف به تهران آمده اند تا در مورد مسائل دریاى خزر و منطقه و امور بین الملل رایزنى کرده و براى نخستین بار بیانیه مشترک سران کشورهاى ساحلى دریاى خزر که به ۵ زبان منتشر خواهد شد را امضا کنند، تا سند و سنگ بناى مهمى براى تعیین و تکمیل رژیم نهایى حقوقى دریاى خزر که بنابر قواعد بین المللى باید مورد توافق هر ۵ کشور ساحلى دریاى بزرگ و بسته خزر باشد را پایه گذارى کنند. اما سران کشورهاى حوزه دریاى خزر و میهمانان ضیافت سیاسى تازه تهران، خود کیستند؟ دلمشغولى ها و علایق آنها چیست؟ و هرکدام چه مسیرى را در زندگى براى رسیدن به این مسند طى کرده اند؟ اینها سؤالاتى است که در مطالب اجمالى زیر به آنها پاسخ داده ایم، تا سران کشورهاى ساحلى خزر و حاضران نام آشناى اجلاس تهران و این ۵ نفر که با هم سرنوشت بزرگترین دریاچه دنیا را رقم مى زنند ، از منظر و نگاهى تازه به تماشا بنشینیم.

محمود احمدى نژاد، دلبسته مهر و عدالت

دکتر محمود احمدى نژاد، نهمین رئیس جمهور ایران، سال ۱۳۳۵ در آرادان گرمسار به دنیا آمد. او چهارمین فرزند خانواده اى بود که در آن پدر خانواده مردى آهنگر، زحمتکش و باایمان بود. از همان ایام کودکى، محمود احمدى نژاد کوچک همراه پدرش که براى اداى فریضه نماز به مسجد کنار خانه شان مى رفت با فضاى مسجد و روحانیت انس گرفت. او که در یک سالگى همراه خانواده خود از شهرستان به تهران آمده و در «پامنار» سکنى گزیده بود، در ایام نوجوانى براى کمک به خانواده کمر همت به کار نیز بست. در کنار تحصیل در سال ۱۳۵۴ با رتبه اى درخور در رشته مهندسى عمران وارد دانشگاه علم و صنعت شد. محمود احمدى نژاد از همان نخستین سال دانشجویى با شرکت در مجالس مذهبى ـ سیاسى دانشگاه وارد فضاى سیاسى جامعه شده و با مشارکت در تهیه و توزیع اعلامیه انقلابى اعتراض خود را به وضع موجود جامعه ابراز داشت. او در مقطع انقلاب و پس از آن نیز یکى از پایه گذاران انجمن اسلامى دانشجویان شد.

دکتر محمود احمدى نژاد اندکى بعد، زمانى که به عنوان نماینده دانشجویان دانشگاه علم و صنعت به محضر امام (ره) مى رسید، در شکل گیرى شوراى اولیه انجمن هاى اسلامى دانشگاه ها نقش ایفا کرد و پس از آن در سال ۱۳۶۵ داوطلبانه در دفاع مقدس در برابر تجاوز به سرزمین ایران حضور مستقیم یافت و البته فعالیت هاى سیاسى و اعتقادى خود را نیز پى گرفت و در دهه ۶۰ ، ۴ سال به عنوان معاون و فرماندار ماکو، خوى و همچنین ۲ سال به عنوان مشاور استاندار استان کردستان خدمت کرد. احمدى نژاد پس از کار در استان هاى آذربایجان و کردستان در سال ۱۳۷۲ به عنوان نخستین استاندار استان اردبیل انتخاب شد و ۳ سال پیاپى عنوان استاندار نمونه را دریافت کرد. او ۱۰ سال پس از آن یعنى در سال ۱۳۸۲ به عنوان شهردار تهران انتخاب شد.

دکتر محمود احمدى نژاد ۲ سال در شهردارى تهران فعالیت کرد و در این مدت موفق شد همچون استاندارى اش در اردبیل کارنامه درخشانى از خود به جاى بگذارد. در طول این مدت طرح هاى عمرانى بسیارى در شهردارى تهران به اجرا درآمد و شهردار تهران همچنین از جوانان و نیازمندان این شهر غافل نشد و با اختصاص مبالغى براى این دسته از افراد جامعه برنامه هایى براى حل مشکلات اجتماعى تهران نیز اجرا کرد.

او در طول دوران ریاست اش بر شهردارى تهران ثابت کرد علاقه مند به برقرارى ارتباط نزدیک با مردم است و خود را عنصرى جدا از آنان نمى داند. او که خود دستى در روزنامه نگارى و نگارش مطالب متعدد سیاسى، اجتماعى، فرهنگى و اقتصادى دارد پس از شروع کار در شهردارى، به عنوان مدیرمسئول همشهرى نسبت به راه اندازى نشریات جانبى متعدد در زمینه هاى شهرى، جوانان، دیپلماتیک و اندیشه همت گماشت.

دکتر محمود احمدى نژاد سال ۸۴ با شعار انتخاباتى «مى شود و مى توانیم» وارد عرصه مبارزات انتخاباتى براى کسب سمت ریاست جمهورى شد، وى خویش را تنها وامدار مردم و نه هیچ حزب و گروه خاص معرفى کرد. در مرورى اجمالى اهم برنامه هایى که وى در سخنرانى هاى تبلیغاتى اش بر آنها انگشت گذارد عبارت بودند از: دولت کارآمد، سلامت مدیران، تشکیل دولت اسلامى، خدمت بى منت به مردم، پیشگیرى از گسترش شکاف میان دولت و ملت و رفع کامل آن، اولویت به تولید داخلى، عدالت و مهرورزى با بندگان خدا در داخل و خارج و عدالتخواهى در عرصه بین الملل و تأمین هرچه بیشتر حقوق و منافع ملى ایران در عرصه خارجى از طریق ارتباط توأم با احترام و از موضع برابر با کشورها و مجامع جهانى ، که این برنامه ها با اقبال گسترده مردم ایران مواجه شد.

دکتر احمدى نژاد در دور اول انتخابات با کسب ۱۹ درصد آرا با اختلاف اندکى در حد ۵۰۰ هزار رأى در جایگاه دوم قرار گرفت، اما در دور دوم انتخابات با فاصله اى ۷ میلیونى نسبت به نفر بعد به عنوان نهمین رئیس جمهور ایران اسلامى انتخاب شد.

بزرگترین چالش دولت محمود احمدى نژاد در عرصه سیاست خارجى موضوع انرژى هسته اى است که تاکنون با وجود واکنش منفى برخى کشورهاى غربى دولت وى نتایج قابل توجهى در پیشرفت فناورى صلح آمیز هسته اى و اقناع بخش عمده اى از جامعه جهانى در مسالمت آمیز بودن این فعالیت ها به دست آورده است. هرچند برنامه ها و اقدام هاى دولت تحت هدایت احمدى نژاد در این مقال نمى گنجد، اما او براى رسیدن به اهداف توسعه پایدار و نشان دادن دولت طراز انقلاب اسلامى در ابعاد سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى دست یارى به سوى مردم ایران و همه کشورها و ملت هاى منطقه وجهان دراز کرده است. بنابر نظرسنجى هاى صورت گرفته به وسیله منابع مختلف، احمدى نژاد علاوه بر مردم ایران در میان ملت هاى منطقه و حتى در سطح افکار عمومى جهان یکى از رهبران داراى ایده و نظر، فعال و محبوب محسوب مى شود.

پوتین، مردى براى تمام فصول

ولادیمیر پوتین، مردى که یکشنبه هفته پیش (۷ اکتبر) ۵۵ ساله شد را باید رئیس جمهورى براى تمام فصول نامید. او تاکنون در طول ۷ سال دوران ریاست جمهورى اش با مسائل بسیارى دست و پنجه نرم کرده است. آخرین آنها طرح سپر موشکى آمریکا در اروپاست که پوتین آن را تهدیدى علیه منافع روسیه دانسته و قصد مقابله و بى اثر ساختن آن را دارد.

ولادیمیر ولادیمیرویچ پوتین در لنینگراد که حالا «سنت پترزپورگ» نامیده مى شود، درست ۶ ماه قبل از مرگ استالین به دنیا آمد. زندگى براى پوتین کوچک که او را «پوتکا» مى نامیدند با سختى شروع شد. پدرش ولادیمیر اسپیریدونوویچ سرکارگر و مادرش «ماریا ایونوونا» خانه دار بود. او تنها فرزند خانواده اى بود که پیشتر دو فرزند پسر خود را از دست داده بودند. ولادیمیر اگرچه زندگى سختى داشت اما از تحصیلات خوبى برخوردار شد. او سال ۱۹۷۵ موفق شد در رشته حقوق دانشگاه لنینگراد فارغ التحصیل شود و اندکى بعد به سازمان اطلاعات و امنیت شوروى سابق بپیوندد.

او پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى به سنت پترزبورگ بازگشت و وارد تشکیلات شهردارى این شهر شد و اندک اندک راه به سوى کرملین گشود. در ۲۵ جولاى ۱۹۹۸ بوریس یلتسین، پوتین را که حالا به واسطه محبوبیت خاصى که یافته بود، «پسر طلایى کرملین» شناخته مى شد، به عنوان ریاست جدید سازمان اطلاعات و امنیت روسیه برگزید. او یک سال در این سمت فعالیت کرد و سپس گام بعدى ترقى را با کسب کرسى نخست وزیرى برداشت. در همان نخستین روزهاى نخست وزیرى اش بود که یلتسین خبر داد تمایل دارد جانشین اش «ولادیمیر پوتین» باشد. یلتسین که اواخر آوریل امسال درگذشت، نظرى بسیار مثبت نسبت به پوتین داشت. او در مورد پوتین به مردم روسیه گفت: «پوتین کسى است که هم اکنون قادر است روس ها را متحد کند و حتى در قرن بیست و یکم روسیه کبیر را احیا کند». آنچه که یلتسین در نخستین روزهاى نخست وزیرى پوتین خواسته بود، خیلى زود محقق شد و پوتین چند ماه بعد پس از استعفاى ناگهانى یلتسین بر جاى او نشست و چندماه پس از آن نیز به طور رسمى و در برگزارى انتخابات ریاست جمهورى به عنوان رئیس جمهورى روسیه انتخاب شد، پوتین که عاشق جودو است و در این ورزش صاحب مدال ها و مقام هایى نیز هست، در میان جوانان و همچنین روشنفکران روسیه از محبوبیت برخوردار است. «میخائیل گورباچف» درباره پوتین مى گوید: «او قطعاً هیچ تهدیدى براى دموکراسى روسیه نیست.» این نظر که از سوى گورباچف و نیز افراد زیادى از درون روسیه ارائه شده کاملاً در تضاد با نظر مخالفان متمایل به آمریکاى پوتین است که مى گویند: «چرچیل روسیه را کشورى رمزآلود و سرشار از رمز و راز توصیف مى کرد. اما حالا این توصیف کاملاً برازنده دوران ریاست جمهورى پوتین است.» پوتین در زمینه سیاست خارجى در قبال ایران، همواره سعى کرده است روابط خود را با ایران حفظ کند. او از جمله سرانى است که اعتقاد دارد ایران در پى به دست آوردن انرژى هسته اى صلح آمیز است. سیاست هاى ایران و روسیه در حال حاضر در یک جهت قرار دارد و هر دو یک دشمن و رقیب مشترک به نام آمریکا دارند و مناسبات اقتصادى و روابط سیاسى خوبى در سطح منطقه و بین الملل میان دو کشور برقرار است.

همان طور که گفته شد روسیه و بویژه شخص پوتین به حق ایران در بهره مندى از انرژى هسته اى صلح آمیز باور دارد. اما روابط این کشور با ایران در زمینه مسائل هسته اى به پیش از دوران پوتین بازمى گردد. در اوایل دهه ۹۰ روسیه از انعقاد قراردادى ۸۰۰ میلیون دلارى خبر داد که در آن در ساخت نیروگاه هسته اى به ایران کمک مى کرد. مشترکات و علایق دو کشور البته فراتر از همکارى هاى اقتصادى دوجانبه بوده و ابعادسیاسى منطقه اى وبین المللى آن بسیار گسترده است، پوتین براى مناسبات خود با ایران به عنوان همسایه قدرتمند جنوبى اهمیت ویژه قائل بوده و ایران را وزنه اى در تأمین ثبات در منطقه و مرزهاى جنوبى خود مى داند.

الهام على اف، واقعگرا در عرصه سیاست

الهام على اف تنها رئیس جمهور شیعه در جمع ۴ رئیس جمهور میهمان جمهورى اسلامى در اجلاس سران کشورهاى ساحلى دریاى خزر است. الهام على اف ۲۴ دسامبر ۱۹۶۱ در باکو به دنیا آمد، پدرش رئیس سازمان امنیت واطلاعات شوروى سابق در جمهورى آذربایجان بود که بعدها پس از فروپاشى شوروى، رئیس جمهور آذربایجان شد.

نسبت على اف از سمت و سوى مادر نیز شناخته شده است. مادر او «ظریفه على اف» است که خود یک پزشک است و دختر «عزیز على اف» از سیاستمداران بنام دوره اتحاد جماهیر شوروى سابق است. الهام على اف پس از پایان دوره تحصیل در مدرسه به مسکو رفت و در مؤسسه مطالعات بین الملل مسکو مشغول به تحصیل و به درجه دکترا نایل شد.

در همین ایام بود که او با «مهربان على اف» ازدواج کرد و صاحب سه فرزند به نام هاى لیلا، آرزو و حیدر شد.

بعد از فروپاشى شوروى در ۱۹۹۱ الهام على اف به تجارت بین مسکو و استانبول روى آورد و تا سال ۱۹۹۴ به این کار ادامه داد. تا این که در این سال از سوى پدرش که حالا رئیس جمهور آذربایجان شده بود، به عنوان معاون رئیس جمهور در کمپانى دولتى نفت آذربایجان مشغول به کار شد. سمت هاى بعدى او نمایندگى مجلس، رئیس کمیته ملى المپیک آذربایجان و نمایندگى آذربایجان در شوراى اروپا بود. الهام على اف در آگوست ۲۰۰۳ اندکى مانده به انتخابات ریاست جمهورى به عنوان نخست وزیر انتخاب شد. در ماه اکتبر حیدرعلى اف به دلیل بیمارى و وخامت حال حکومت را به طور موقت به پسرش سپرد که اندکى بعد یعنى در ۱۵ اکتبر ۲۰۰۳ با ۷۶‎/۸۴ درصد آرا به عنوان رئیس جمهور جدید آذربایجان انتخاب شد.

الهام على اف بلافاصله پس از رسیدن به مقام ریاست سیاست هاى واقعگرایانه اى در خصوص مسائل منطقه در پیش گرفت. وى به تحکیم مناسبات دوستانه کشورش با ایران نیز پرداخت و تلاش کرد مناسباتى اقتصادى و سیاسى در منطقه با ایران برقرار کند که از جمله آنها قرارداد دالان شمال - جنوب، طرح اتصال خطوط راه آهن ایران به جمهورى آذربایجان و روسیه بود. اختلاف هاى دو کشور بر سر حوزه نفتى البرز نیز که در سال هاى پیش از ریاست جمهورى الهام على اف سایه بر روابط دو کشور انداخته بود، اکنون با توافق هایى که میان دو طرف صورت گرفته در حال محو شدن است. الهام على اف اعتقاد دارد، اگرچه ایران و آذربایجان از سطح مناسبات دوجانبه خوبى برخوردارند اما این همکارى ها نیازمند توسعه بیشترى است و برگسترش همکارى ها در زمینه هاى عمرانى، انرژى و حمل و نقل تأکید فراوان دارد.

این تأکیدات على اف بر گسترش مناسبات موجب شد دکتر محمود احمدى نژاد رئیس جمهورى کشورمان در سفر خود به این کشور که هفته آخر مرداد سال جارى انجام شد، مبادلات تجارى دو کشور را تا سطح یک میلیارد دلار در سال تعریف و ارتقا دهد.

على اف از جمله حامیان برنامه صلح آمیز هسته اى ایران است و معتقد است همه کشورها از جمله ایران از حق استفاده از انرژى صلح آمیز هسته اى برخوردار هستند و تنها راه حل موضوع هسته اى ایران را مذاکره و روش هاى مسالمت آمیز مى داند.

قربانقلى بردى محمداف، گرایش به اصلاحات و نوگرایى

او در ۱۰ماهى که در پست ریاست جمهورى ترکمنستان قرار دارد، این نکته را به اثبات رسانده که با حفظ احترام به نیازاف رئیس جمهور فقید ترکمنستان، قصد ایجاد اصلاحاتى تازه در جامعه ترکمنستان و روابط خارجى آن خصوصاً در منطقه را دارد. قربانقلى بردى محمداف ۲۹ ژوئن ۱۹۵۷ دریکى از روستاهاى عشق آباد به دنیا آمد. آن گونه که خود گفته: پدر و مادرش مردمانى میهمان نواز و عاشق ارتباطات اجتماعى وسیع بوده اند و تاجایى که توان داشتند در رفع مشکلات دوستان و همسایگان مى کوشیدند. قربانقلى محمداف با پا گرفتن درچنین خانواده اى بود که براى تحصیلات، پزشکى را برگزید و تبدیل به دندانپزشکى ماهر شد .

خود او مى گوید همواره در پزشکى سعى کرده است از ابوعلى سینا درس بگیرد. کسى که فیلسوف و متفکر بزرگى بود. بردى محمداف بسیارى از کتاب هاى ابن سینا را مطالعه کرده است.از دیگر علاقه مندى هاى بردى محمداف ادبیات است. اوعلاقه اى وافر به بزرگترین شاعر کشورش مختومقلى دارد که در ایران نیز چهره اى شناخته شده است.

ورود قربانقلى بردى محمداف به عالم سیاست از ۱۹۹۵ شروع شد. دراین سال او به عنوان رئیس دپارتمان دندانپزشکى وزارت بهداشت و درمان ترکمنستان تحت رهبرى صفرمرادنیازاف انتخاب شد. او دو سال پس از آن خود به عنوان وزیر بهداشت و درمان برگزیده شد. در سال ۲۰۰۱ بردى محمداف با حفظ سمت بر جایگاه معاونت نخست وزیرى نیز نشست.

پس از مرگ نیازاف براساس قانون اساسى رئیس پارلمان ترکمنستان باید کفالت ریاست جمهورى را به دست مى گرفت، اما وى به اتهام فساد مالى بازداشت شد و این مقام به قربانقلى محمداف رسید. وى وعده داد تا انتخابات ریاست جمهورى کشور را به شکل دموکراتیک و البته براساس رهنمودهاى رئیس جمهورى فقید ترکمنستان اداره کند. شوراى مصلحتى خلق نیز که تمامى اعضاى آن عضو یا وابسته به حزب دموکراتیک هستند با تصویب قانونى منع شرکت کفیل ریاست جمهورى در انتخابات را لغو و راه را براى انتخاب محمداف هموار ساخت. به این ترتیب بودکه بردى محمداف موفق شد با کسب ۸۹ درصد آرا به عنوان رئیس جمهورى ترکمنستان انتخاب شود. او پس از کسب این آرا نخستین سفر خارجى خود را به عربستان و به قصد انجام حج عمره انجام داد و در خلال آن با ملک عبدالله نیز دیدار کرد. دومین سفر خارجى او به روسیه براى دیدار با پوتین بود. او اواخر خردادماه نیز به ایران سفر کرد.

نخستین اقدام قربانقلى بردى محمداف به عنوان ریاست جمهورى ترکمنستان اجراى اصلاحاتى همچون دستیابى نامحدود به اینترنت براى مردم کشور، تحصیلات و همچنین افزایش مقررى بازنشستگى بود. او به واسطه همین اقدام ها از محبوبیتى فوق العاده در کشور خود برخوردار شده است، بویژه که درعرصه سیاست خارجى نیز مؤثر عمل کرده و وعده داده است که ترکمنستان را از قید و بند قوانین دست و پاگیر گذشته رها کرده و این کشور را در فضاى بازترى درجهان قرار دهد. از جمله اقدام هایى که او دراین زمینه انجام داد از سر گرفته شدن خطوط پرواز هوایى میان ترکمنستان و روسیه بود. همان طور که گفته شد بردى محمداف اواخر خردادماه سفرى به ایران داشت. وى در آن سفر اذعان داشت علاقه مند است روابط ایران و ترکمنستان بیشتر از گذشته باشد. دراین سفر میان ایران و ترکمنستان چندین معاهده نامه اقتصادى بسته شد که بردى محمداف از انعقاد این قراردادها که در زمینه هاى کشاورزى و حمل و نقل بود ابراز رضایت فراوان کرد. وى تأکید کرد: امیدوار است معاهده نامه هاى بعدى میان دو کشور در زمینه نفت وگاز باشد.

نورسلطان نظربایف، توسعه گراى قزاق

نورسلطان نظربایف ۶ جولاى ۱۹۴۰ به دنیا آمد. پدرش چوپان بود. اطرافیانش گفته اند او همواره مصمم به ادامه تحصیل بوده است. او قصد ورود به دانشگاه قزاقستان در رشته شیمى را داشت که موفق نشد اما در عوض به اوکراین رفت و در آنجا ادامه تحصیل داد. همکلاسى هاى آن زمان وى گفته اند: زمانى که همه ما بعد از کلاس به دنبال تفریح مى رفتیم اودر دانشگاه مى ماند و مطالعه و آزمایش مى کرد.

نظربایف سال ۱۹۶۷ نخستین فعالیت سیاسى جدى خود را با شرکت در انتخابات حزب کمونیست آغازکرد و بعدها در ۱۹۹۰ موفق شد به بالاترین مقام قزاقستان که آن زمان تحت اداره شوروى سابق بود برسد. یک سال پس از آن وقتى شوروى سقوط کرد و جمهورى هاى به جا مانده از آن سربرآوردند، نظربایف در انتخابات ریاست جمهورى قزاقستان باآرایى قابل توجه به عنوان رئیس جمهور این کشور انتخاب شد. او از آن زمان تا کنون رئیس جمهور این کشور باقى مانده است.

برخى گفته بودند مطابق قانون اساسى این کشور، نظربایف تنها تا سال ۲۰۱۲ که زمان این دوره از ریاست جمهورى اش به پایان مى رسد، اجازه خواهد داشت درهیأت رئیس جمهور فعالیت کند و پس از آن وى از این سمت کنار گذارده خواهد شد، اما بعد پارلمان این کشور متممى را براى این قانون به تصویب رساندکه مطابق آن وى خواهد توانست به صورت مادام العمر سمت خود را حفظ کند.

نظربایف بیش از هرچیز اهتمام خود را براى ترفیع مقام کشور خود در دنیا به کار بسته است. اوسال گذشته به مردم کشورش و همچنین دنیا وعده داد در ۷ سال آینده قزاقستان را به یکى از ۵۰ کشور توسعه یافته و یکى از ۱۰ کشور بزرگ صادرکننده نفت درجهان تبدیل خواهد کرد.

قزاقستان یکى از بزرگ ترین کشورهایى است که منابع ناشناخته نفتى فراوانى دارد و به همین دلیل مى توان گفت ادعایى که نظربایف مطرح کرده، مى تواند چندان دور از دسترس نباشد.