نفوذ اقتصادى چین در تاجیکستان وپیامدهاى آن

بصیرت:چین همسایه بزرگ تاجیکستان در شرق این کشور است . تاجیکستان با ایالت سین کیانگ در شمال غرب چین که داراى جمعیت تاجیک نیز هست هم مرز است. هرچند امتداد مرز میان این دو کشور در مناطق صعب العبوروکوهستانى واقع شده، اما در چند سال اخیر حضور سیاسى ، اقتصادى و فرهنگى چین در این کشور فارسى زبان آسیاى مرکزى به طور چشمگیرى افزایش یافته است. به نوشته «على رمضانى بونش» درسایت ایراس ، پس از فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى ، چین در بسیارى از این کشورها کارخانه هاى صنعتى و تولیدى را خریدارى کرد. در طول ۱۸ سال اخیر تعداد شهروندان چینى مقیم این کشورها نیز همزمان با نفوذ فزاینده چین در این کشورها افزایش داشته است در همین راستا حجم مبادلات تجارى چین با ۵ کشور آسیاى مرکزى اکنون به چند ین برابر رسیده است. پس از گشایش راه اتومبیل رو که شرق تاجیکستان را با چین مى پیوندد ، زمینه هاى گسترش همکاریهاى اقتصادى و تجارتى میان این دو کشور بیشتر فراهم شده است.چین در سال ۲۰۰۵ میلادى ۹۰۰ میلیون دلار براى توسعه شبکه هاى حمل و نقل کشورهاى عضو «سازمان همکارى شانگهاى» اختصاص داده بود که ۶۰۰ میلیون دلار آن را در تاجیکستان سرمایه گذارى کرده است. این اعتبار مالى براى بازسازى جاده «دوشنبه به چنک» درمرز ازبکستان، خطوط انتقال فشار قوى برق «لاله زار، ختلان» و «جنوب، شمال» و ساخت «تونل شرشر» هزینه گردید. به علاوه در ادامه گسترش همکارى هاى اقتصادى چین و تاجیکستان ، پکن جهت رشد بخش هاى انرژى ، صنایع و حمل و نقل تاجیکستان اعتبارى یک میلیارد دلارى اختصاص داد. لذا میزان عمومى سرمایه گذارى چین در تاجیکستان به میلیارد ها دلار خواهد رسید و چین را درصدر کشورهاى خارجى سرمایه گذار در اقتصاد تاجیکستان قرار مى دهد که به معنى تنگ شدن جاى پاى روسیه در این کشور خواهد بود. جایگاهى که پیش ازاین مسکو در مقام نخست سرمایه گذاران خارجى در تاجیکستان قرار داشت. بنا بر آمار رسمى در حال حاضر۲۰ شرکت چینى در بخش هاى انرژى ، مخابرات ، حمل و نقل و معادن تاجیکستان مشغول به کار مى باشند و بنا به گزارش کمیته سرمایه گذارى و اموال دولتى تاجیکستان ، حجم عمومى سرمایه گذارى مستقیم خارجى در اقتصاد این کشور در سال جارى به ۷۶۰ میلیون دلار رسیده است که ۱۰ درصد از این میزان سهم چین است. حجم تجارت تاجیکستان و چین در سال ۲۰۰۷ میلادى حدود ۷۵۵ میلیون دلار بود اما در سال گذشته ارزش مبادلات تجارى ۲ کشور به یک میلیارد و ۲۵۰ میلیون دلار رسید. میزان مبادلات تجارى چین و تاجیکستان در ۱۰ ماه سال جارى در مقایسه با دوره مشابه سال قبل با ۹/۴۲ درصد افزایش به ۳/۴۵۱ میلیون دلار رسیده است که ۵/۱۷ درصد از کل تجارت خارجى تاجیکستان را تشکیل مى دهد. حجم سرمایه گذارى در تاجیکستان حدود نیمى از تمامى سرمایه گذارى هاى چین در آسیاى مرکزى را به خود اختصاص داده است. به علاوه در توافقى که میان بانک ملى پس انداز تاجیکستان و بانک توسعه ملى چین، صورت گرفت، از این پس همه پرداخت هاى پولى میان تاجیکستان و جمهورى خلق چین با استفاده از یوان پول رایج چین انجام خواهد شد چرا که سرمایه گذارى ها و وام هاى چین که در حال حاضر شاهرگ حیاتى پولى براى این کشور فراهم مى کند، براى آنها اهمیت بیشترى دارد تا اهدافى پرستیزى و بلند پروازانه خود کفایى اقتصادى. در زمینه تاسیس کارخانه هاى مشترک نیز حضور اقتصادى چین در تاجیکستان از طریق کارخانه هاى مشترک قوى است و بیشترین شمار کارخانه هاى مشترک را تاجیکستان با چین تاسیس کرده است. بیشتر این ۱۷ کارخانه در زمینه هاى تولید نخ پنبه و تجدید سیستم مخابراتى تاجیکستان در حال فعالیت هستند. در این میان، «عبدالغفاررحمان اف»، معاون رئیس کمیته دولتى سرمایه گذارى و مدیریت اموال دولتى تاجیکستان اعلام کرد : «دولت این کشورطرح هاى مهم اقتصادى خودرابراى جذب اعتبارده میلیارد دلارى چین معرفى کرده است». تاجیکستان با ارائه ۱۰ طرح براى بررسى به هیأت چینى، درصدد جلب سرمایه گذاران و شرکت هاى تولیدى چین به بخش هاى هیدروانرژى، ساختمان و کشاورزى خود بوده است. طرح بازسازى و تجهیز معدن نقره «کان منصور» واقع در شمال تاجیکستان از طرح هاى مهمى که دوشنبه سرمایه گذارى در آن را به چین پیشنهاد کرده است، طرحى که در ابتدا روسیه عملا آن را در حیطه فعالیت خود
مى دید. ذخیره این معدن یک میلیارد تن است که در مجموع ۵۰ هزار تن نقره خالص را در خود جاى داده است و معدن نقره «کان منصور» دومین معدن بزرگ تاجیکستان خواهد بود که در اختیار شرکت هاى چینى قرار مى گیرد. در همین راستا حدود ۲ سال پیش تاجیکستان معدن طلاى «زرافشان» را از یک شرکت انگلیسى بازپس گرفت و در اختیار شرکت چینى «تسیزین» قرار داد که در پى سرمایه گذارى در آن سالانه ۷ تن طلا از معدن زرافشان استخراج خواهد شد. علاوه بر این سال آینده نیز عملیات اجرایى طرح نیروگاه «نورآباد ۱» در ۱۳۵ کیلومترى شرق این کشور را آغاز خواهد کرد. ظرفیت این نیروگاه ۳۵۰ مگاوات است ۱۳۰ مگاوات بیشتر از ظرفیت نیروگاه «سنگتوده۲» است که توسط ایران در حال ساخت در این کشور است. چین طى ۳ سال آینده براى اجراى نیروگاه نورآباد۱ حدود ۵۶۰ میلیون دلار و براى احداث یک نیروگاه حرارتى در دوشنبه با ظرفیت ۲۰۰ مگاوات حدود۴۰۰ میلیون دلار سرمایه گذارى خواهد کرد. حجم تجارت تاجیکستان و چین در سال ۲۰۰۷ حدود ۷۵۵ میلیون دلار بود اما در سال ۲۰۰۸ میلادى ارزش مبادلات تجارى ۲ کشور به یک میلیارد و ۲۵۰ میلیون دلار رسید. چین در ۲ سال اخیر به کشور اصلى سرمایه گذار در بخش اقتصادى تاجیکستان تبدیل شده و مقامات دوشنبه نیز براى رهایى از بحران اقتصادى و مالى آماده توسعه بیش از پیش همکارى با این کشور همسایه شده اند. گذشته از حضور نیروهاى چینى و فعال بودن سفارت این کشور در شهر دوشنبه حضور چین بیشتر در بازارهاى عمده فروشى در حومه شهر دوشنبه که انباشته از اجناس و کالاهاى چینى است، محسوس است. در زمینه صادرات وواردات تاجیکستان به چین آلومینیوم، پنبه و میوه جات صادر مى کند و از آن کشور مواد غذایى، لباس، سوخت و برخى از انواع تجهیزات را وارد مى سازد. در زمینه فعالیت چینى ها در زمینه احداث راه ها نیز پس از افتتاح راه اتومبیلرو خاروغ کاشغر شد که مرکز استان بدخشان تاجیکستان را با منطقه سینزیان چین متصل مى کند. دولت تاجیکستان از چند سال قبل طرح احداث این جاده را که در تاجیکستان به عنوان راه «دوشنبه-خاروغ-کولمه-قراقروم» معروف است، پروژه استراتژیک اعلام کرده بود و بالاخره در ماه مه سال ۲۰۰۴ میلادى این راه مورد استفاده قرار گرفت. از سوى دیگر، مقامات تاجیکستان توقع دارند با بهره بردارى کامل از این راه این کشور بتواند به عنوانى یک کشور ترانزیتى سود زیادى از طریق ترانزیت کالا ها از چین به کشورهایى نظیر افغانستان به دست آورد وبازرگانان افغانى کالاهاى خود را از چین به افغانستان از طریق تاجیکستان وارد کنند.مقامات چینى نیز تاکید مى کنند که از راه «کولمه قراقروم» به کشورهاى آسیاى مرکزى و کشورهاى دیگر ارتباط پیدا خواهند کرد. تاجیکستان و چین همراه با روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان اعضاى سازمان همکاریهاى شانگهاى هستند. حالا به نظر مى رسد که چین تلاش دارد سازمان همکارى هاى شانگهاى را بیشتر براى گسترش دامنه نفوذ اقتصادى خود در آسیاى مرکزى استفاده کند. بطورى که برخى مبارزه چین براى یافتن جایگاه مستحکمى در آسیاى مرکزى را همانند تلاش هاى این کشور در آفریقا مى دانند. چین با توجه به اهداف چند بعدى خود در زمینه سرمایه گذارى اقتصادى در ماه ژوئن سال جارى اعلام کرد، جهت مقابله با پیامدهاى بحران مالى جهانى درکشورهاى عضو «سازمان همکارى شانگهاى» ده میلیارد دلار اعتبار مالى کم بهره دراختیار آنها قرار مى دهد. در این میان مقامات تاجیکستان امیدواراند که یک سوم از این اعتبارمالى را براى ساخت
نیروگاه هاى برق آبى و راه هاى جدید دراین را از چین دریافت کنند. در این میان، چین و تاجیکستان در عرصه هاى تجارت، صنایع و انرژى توافقات همکارى حاصل شده است. از جمله، چین در اجراى طرح احداث تونل شرشر در جنوب شرق و
سرمایه گذارى براى بازسازى نیروگاه آبى ورزاب، در شمال دوشنبه و
نیروگاه آبى قیراق قم در استان سغد ابراز آمادگى کرده است و شمارى از آنها را در حال ساخت دارد. برخى کارشناسان داخلى وخارجى از جمله تاجیک ها از توسعه طلبى چینى ها در تاجیکستان به شدت نگران است. چرا که گسترش حضور روز افزون چین در تمام عرصه هاى اقتصادى در تاجیکستان به وضوح قابل روئیت و لمس مى باشد و این امر کارشناسان و نخبگان سیاسى این جمهورى را نگران کرده است. به علاوه شمارى از اینان معتقدند که ادامه این روند منجر به عدم رشد تولیدات داخلى در تاجیکستان ولطمه فراوان به تولیدات داخلى خواهد شد. افزون بر این برخى دیگر از صاحب نظران در تاجیکستان معتقدند که کشورهاى آسیاى مرکزى به افزایش حضور چین در منطقه تا اندازه اى علاقمند هستند زیرا این شرایط به آنها امکان مى دهد توازن در رقابت هاى میان آمریکا و روسیه، دو بازیگر اصلى در صحنه آسیاى مرکزى را در میزانى معین نگاه دارندو با استفاده از امکانات و گسترش نفوذ چین در این کشور ها مسکو و واشنگتن را به افزایش سرمایه گذارى و حضور بیشتر در این گشور ها رهنمون کنند. با اینکه گزارشها حاکى از افزایش روزافزون حضور چین در تاجیکستان است از جمله اکنون صداى موسیقى چینى را در برخى از رستورانهاى چینى شهر دوشنبه، پایتخت تاجیکستان مى توان شنید با این حال سفیر چین در تاجیکستان امکان توسعه طلبى چینى ها در منطقه را غیرواقعى خواند و گفت بازار این تاجیکستان بسیار محدود است و چینى ها اینجا اشتغال پیدا نخواهند کرد و زندگیشان به آسانى نخواهد چرخید. به نظر مى رسد تلاش دوشنبه براى تعمیق روابط با پکن به این دلیل است که کشورهاى دیگر به خصوص روسیه با وجود وعده و امضاى اسناد زیادى براى همکارى در اجراى طرح هاى مشترک، هیچ اقدام عملى در این زمینه انجام نمى دهند و این نیاز اقتصادى دولت دوشنبه به سرمایه گذارى در ساختارهاى اقتصادى انرژى و... است که موجب استقبال بیش از حد دوشنبه از حضور چین در این کشور است. دولت پکن در تعقیب اهداف راهبردى خود در آسیاى مرکزى مصمم تر است زیرا عمده دلیل حضور پکن در این ناحیه استراتژیک نه فقط اهداف اقتصادى است بلکه استان هاى اقلیت نشین شمال غربى چین در همسایگى آسیاى مرکزى هست همسایگى که پکن را همیشه در هراس از افزایش حضور آمریکا و ناتو در این منطقه نگران کرده است. به علاوه چین با افزایش میزان سرمایه گذارى در اقتصاد تاجیکستان مى خواهد جاى پاى روسیه رادراین کشور تنگ تر کند مسلما یکى از مهمترین راه ها براى مقابله با غرب و روسیه نفوذ اقتصادى است. این سیاست هاى چین به طور جدى وضعت ژئوپلتیک منطقه را تغییر خواهد داد و امنیت نسبى واردات نفت و گاز به چین تأمین را خواهد کرد. به علاوه به گسترش قدرت چند جانبه چین در آسیاى مرکزى مى انجامد.
ابرار