تحکیم مناسبات و مدیریت نمادین

حسین امیدى
مناسبات روسیه و سوریه طی چند سال اخیر، مسیر تکاملی را تجربه می کند و برخلاف سال های پایانی حکومت حافظ اسد در دوره جدید مناسبات، توجه ویژه ای به سوریه نشان داده می شود.
با اینکه دیپلماسی روس ها، آشکارا مسیری کاسب کارانه را طی می کند و با توسعه مناسبات با کشورهای اقماری اتحاد جماهیر شوروی سابق، گسترش نفوذ جدیدی را در عرصه رقابت بین الملل دنبال می کند ولی در عین حال از اقدامات نمادین که پیام همکاری و هماهنگی با رویکردهای اوباما را در بر دارد نیز غافل نیستند. این کار از این جهت از سوی روس ها به اجرا در می آید تا گسترش حوزه نفوذ به مفهوم دوره جدید از رقابت و جنگ سرد تلقی نشود. در عین حال مقامات آمریکایی از برخی مفاد مذاکراتی مدودف در سوریه نگران هستند.
سفر دو روزه مدودف به دمشق را می توان در سطوح زیر دسته بندی کرد:
الف) مناسبات دوجانبه که مشتمل بر همکاری های بخش انرژی از حفاری و استخراج تا انتقال و یا پالایشگاه را در برمی گیرد و امور حمل و نقل ریلی و هوایی و همکاری در ساخت نیروگاه های هسته ای برای سوریه و فروش تسلیحات برای مدرن سازی ارتش سوریه در محور گفت وگوها قرار داشت.
ماهیت این تجهیزات نظامی اگرچه توازن تسلیحاتی با رژیم صهیونیستی را بر هم نمی زند ولی با مدرن سازی بخش پدافندی و هواپیماهای هجومی و تسلیحات ضد زره که جزئیات آن روشن نیست، شرایط دفاعی - نظامی سوریه ارتقا خواهد یافت.
ب) همکاری ها و گفت وگوهای سیاسی در مورد مسائل منطقه ای، بخش دیگری از گفت وگوها را در بر گرفت که به جز رعایت استانداردهای مورد توافق با آمریکا در خصوص مسائل هسته ای، در پرونده ایران از ادبیات رایج استفاده شد. نکته مهم در این بخش نشست مشترک با خالد مشعل است تا پیامی نمادین را به رژیم صهیونیستی و آمریکا و غرب منعکس کند. اگرچه روس ها از قبل نیز طرفدار مشارکت دادن حماس در روند مذاکرات سازش بوده اند ولی هم ترکیه و هم سوریه، طیف حکومت خودگردان را نماد کامل برای جبهه فلسطینی نمی دانند و بر نقش حماس تأکید دارند. نکته مهم این است که چندی قبل دیدار سه جانبه احمدی نژاد، بشار اسد و سیدحسن نصرالله، پالس اتحاد جبهه مقاومت را منتقل کرد و گروه های فلسطینی بر پیوند خود با این جبهه تأکید کردند ولی در سفر مدودف و دیدار با بشار اسد، ملاقات با خالد مشعل به عنوان نمادی برای تمایل به مذاکره به کار رفت که علیرغم سکوت رضایت آمیز صهیونیست ها و آمریکا، فاقد ماهیت و محتوای مطلوب صهیونیست هاست و روس ها نیز در حد برداشت شکلی، از این دیدار راضی بودند.
به موازات روابط نظامی، تقویت و توسعه مناسبات تجاری با سوریه که عمدتاً حالت سرمایه گذاری یا انتقال تکنولوژی و یا پاسخ به نیاز سوریه در ساخت نیروگاه هسته ای و حمایت های سیاسی لازم آن را شامل می شد.
ظرافت دیپلماتیک روس ها در دو بخش هسته ای و مذاکرات سازش، مدیریت نمادین داشت تا از یک سو با فشارهای آمریکا و رژیم صهیونیستی به سوریه در مورد سایت هسته ای سوریه موازنه سازی کند و از سوی دیگر، با نشان دادن تمایل به مذاکره و تأکید بر نقش حماس، فضای همکاری جویانه به غرب را نشان دادند.
پر واضح است که این دو زمینه برای صهیونیست ها مطلوبیتی ندارد و موجبات ناراحتی آنها را فراهم می کند. البته نگرانی صهیونیست ها صرفاً به مسائل فوق منحصر نمی شود و به بحث های محرمانه در همکاری روسیه و سوریه نیز باز می گردد که تجهیزات و امکانات راداری و تبادل اطلاعات و همکاری های راهبردی را در برمی گیرد. صهیونیست ها نگران این هستند که روسیه با تقویت زمینه های همکاری در سوریه و لبنان، به عنصری تأثیرگذار در معادله امنیتی - سیاسی منطقه تبدیل شده و اهرم فشاری علیه آنها باشد و لذا لحن توهین آمیز آنها در واکنش به این سفر و محتوای مذاکرات، به این نتایج برمی گردد.
بخش مهمی از همکاری های روسیه با سوریه در قالب تعاملات تهاتری و پایاپا خواهد بود و باقی مانده مالی آن نیز در بدهی های سوریه منظور می شود ولی در مجموع به تراز تجاری بالاتر در تبادلات اقتصادی و بازرگانی دست خواهند یافت.
نقش سوریه در تحولات لبنان و موضوع مقاومت و مذاکرات سازش در فلسطین و حمایت سوریه از گروه های مقاومت فلسطینی، نقطه جذابی برای روس هاست تا به شکل غیرمستقیم به کسب اهرم های مشارکت و تأثیرگذاری دست یابند. به ویژه اینکه سوریه از موقعیتی ویژه در پیوند جبهه مقاومت برخوردار است و همین جایگاه موجب شده تا علی رغم ارزیابی آمریکا و رژیم صهیونیستی از حکومت سوریه، تعامل با آن را به عنوان رویکردی مرحله ای بپذیرند و به این امید که بر زنجیره ارتباطی جبهه مقاومت تأثیر بگذارند، امتیازات خاصی نیز به سوریه اعطا کنند. روسیه مایل نیست از این فضای بازیگری دور بماند و سهم خود را نادیده بگیرد.
به همین دلیل با نشان دادن موقعیت ویژه در تعاملات با سوریه، بر جایگاه خود و میزان اثرگذاری احتمالی در معادله منطقه ای و عرصه های راهبردی مانور می کند و مایلند با پاسخ دادن به نیازهای فوری و مرحله ای سوریه، زمینه این سرمایه گذاری را در تعاملات منطقه ای و جهانی سودآورتر کنند و به انتقادهای صهیونیست ها، پاسخی دیپلماتیک بدهند.
سفر مدودف به سوریه که به تحکیم پایه های همکاری و احیای مناسبات تاریخی با آن استوار است، در حرکتی آرام و تدریجی و غیر تحریک آمیز، در مسیر کارکردهای راهبردی است و همانگونه که در دکترین سیاست خارجی روسیه تأکید شده در رویکردی تعاملی با آمریکا و غرب، توان و مدیریت نمادین بر حوزه های مطلوب آنان را به نمایش می گذارد.