ما گرد و غبار نفس می‌کشیم شما چطور؟!

بصیرت:بحرانی‌ترین موضوع کشور در حوزه محیط‌زیست سال 89 بی‌شک پدیده گرد و غبار است، چنانکه از نخستین روزهای این سال دانه‌های ریز شن از دشت‌های خشک شده امارات تا آسمان خوزستان و دیگر شهرهای غربی آمدند و کمتر از 2 ماه بعد، آسمان تهران را هم غبارآلود کردند. اگر چه مسؤولان به روی خودشان هم نیاوردند و از هشدارهای بهداشتی و اطلاعیه‌های محیط‌زیستی خبری نبود اما پنجشنبه‌ای که گذشت باز هم تهرانی‌ها طعم هوای آلوده به گرد و غبار را چشیدند و با چشم‌های خود دیدند که این ذرات گرد و غبار چگونه می‌توانند قلب تپنده ایران را برای یک روز از کار بیندازند. اما مقاومت و سکوت در برابر انتشار این خبر آنچنان سخت بود که عصر پنجشنبه یکی از کارشناسان هواشناسی پذیرفت که هوای تهران واقعا غیرقابل تحمل است. فریبا گودرزی با اعلام اینکه «آسمان تهران از دقایق اولیه صبح روز پنجشنبه همراه با غبار شدید بود، به‌گونه‌ای که رنگ آن را به جای آبی، سفید رویت می‌شد» اعلام کرد: غبار شدید در تهران موجب تشدید آلودگی هوا شده است، ‌طوری‌که از سالمندان و کودکان و نیز بیماران درخواست کرده‌ایم تا در صورت لزوم از منزل خارج نشوند.
با این همه جالب‌ترین بخش سخنان این کارشناس سازمان هواشناسی همین‌جاست که وی شاخص کیفیت هوای شهر تهران را در شرایط «ناسالم» می‌داند اما این وضع را «هشدار» نمی‌داند و از شهروندان می‌خواهد تا رفع وضع غبار حتی الامکان از منازل خود خارج نشوند! این در حالی است که تهرانی‌ها پیش از آنکه مدیران هواشناسی بخواهند نسبت به آلودگی هوا هشدارهای کمرنگشان را مطرح کنند، این موضوع را دریافته بودند و پنجشنبه یکی از خلوت‌ترین روزهای پایتخت شده بود. جالب اینجاست که برای چنین شرایط آب و هوایی لازم است مدیران سازمان محیط زیست کارخانه‌های نزدیک به تهران را تعطیل کنند اما چنین آرزویی هیچگاه برآورده نشد و پایتخت‌نشینان با وجود شدت سنگینی هوا، آلودگی روزانه کارخانه‌ها را هم تنفس کردند! از سوی دیگر شاید لازم بود که پایتخت پنجشنبه‌اش را در حالت تعطیلی بگذراند که این مهم نیز تحقق نیافت. پس از این بود که مدیرکل مدیریت بحران استان تهران با اعلام وضع اضطرار برای پایتخت گفت که جلسه کمیته اضطراری کاهش آلودگی هوا روز جمعه تشکیل خواهد شد و شاید تا شنبه نیز ادامه یابد. طبق استاندارد، هرگاه در وضع پایداری هوا میزان غلظت آلاینده‌های هوا بین 100 تا 200 psi (شاخص اندازه‌گیری) قرار گیرد هوا در شرایط «هشدار»، بین 200 تا 300 «اضطرار» و 300به بالا اعلام وضع «بحران» است. پس از اعلام هر یک از این 3 وضع مذکور آلودگی هوا، «کمیته نظارت و هماهنگی مواقع اضطراری آلودگی هوا» مرکب از نمایندگان تام الاختیار سازمان محیط زیست و ارگان‌های ذی‌ربط موظفند تا تصمیمات و دستورالعمل‌های لازم را از قبیل تعطیلی مراکز دولتی و آموزشی و هشدار به شهروندان اتخاذ کنند. حال آنکه همیشه در چنین مواقعی شاهدیم به دلیل عدم هماهنگی لازم بین دستگاه‌های مربوط و نیز بی‌توجهی و عدم حضور بموقع اعضای این کمیته، در اغلب مواقع افزایش آلودگی هوا جلسه‌ای تشکیل نمی‌شود.
بازی گرد و غبار
همانطور که سازمان هواشناسی و سازمان مدیریت بحران استان تهران پیش بینی کرده بود صبح شنبه آسمان تهران صاف‌تر از 2 روز قبل خواهد بود. این وضع مدیون بادهایی است که از دامنه غربی البرز بر سطح استان تهران وزیدند و گرد و غبار را پراکنده کردند اما سوال اینجاست که بازی آلودگی گرد و غباری پایتخت تا کی ادامه می‌یابد؟ به نظر می‌رسد که دستگاه‌های دیپلماتیک و نظارتی ایران با وجود پیگیری‌های مداوم و انجام اقدامات قابل توجه، باید همچنان مهار پدیده گرد و غبار را در اولویت کار خود قرار دهند و با اعمال مکانیزم‌های بازدارنده و تشویقی، همسایگان را به رعایت حقوق اولیه ایرانیان ترغیب کنند. اقدامات انجام شده از سوی مقامات ایرانی در حالی بی‌جواب مانده که پیش‌تر از نا آرامی‌های عراق و در دهه‌های قبل از سال 2001 برای سالیان سال صحراهای عربستان و شمال آفریقا و همین طور مناطق بحرانی عراق برای جلوگیری از به راه افتادن توفان گرد و خاک طبق قراردادهای بین‌المللی از سوی کشورهای مبدا و با همکاری ایران مدیریت می‌شدند و آسمان کشورمان نیز در این رهگذر از آلودگی مصون می‌ماند. مدیریت مهار کانون‌های بحرانی در کشورهای همسایه غربی ایران بعد از حمله آمریکا به عراق جای خود را البته به حفظ جان شهروندان عراقی داد تا توسعه پایدار در پس پرده ناامنی و خشونت و جنگ غبار فراموشی بگیرد ولی شهروندان ایرانی در مناطق جنوب، غرب و جنوب غرب گرد و خاک تنفس کنند. به عقیده بسیاری از متخصصان هواشناسی و همین طور کارشناسان آلودگی‌های طبیعی، خشکسالی مداوم در خاورمیانه و نبود مدیریت صحیح بر منابع آبی منطقه بویژه رودخانه‌های دجله و فرات و همین طور تغییر کاربری هورهای هویزه و هوز العظیم توسط رژیم بعثی با نیت بهره‌برداری نظامی و امنیتی علیه رزمندگان ایرانی در جنگ 8 ساله، آلودگی مضاعفی را به سلامت شهروندان ایرانی تحمیل کرده است. با اینکه برای کاهش و فرونشست آلام مردم، مدیریت پدیده گرد و غبار در دستور کار مقامات ایرانی، عربی و ترک قرار گرفت تا از این رهگذر غبار از روی آسمان ایران زدوده و کانون‌های بحرانی مهار شوند و محیط‌زیست و سلامت شهروندان ایرانی حفظ شود اما عملا گسترش روز افزون گرد و غبار در کشور در آغاز سومین ماه بهار نشان دهنده نادیده گرفتن حقوق پایه و طبیعی شهروندان ایرانی که همان نفس کشیدن است از سوی همسایگان است. مدیرکل پیش بینی هواشناسی کشور معتقد است که وضع آلودگی گرد و غبار با اینکه منشا خارجی دارد اما باعث ایجاد پدیده‌ای گلخانه‌ای در ایران شده و باعث افزایش دما و ایجاد نوعی دم کردگی هوا در تهران و دیگر شهرهای ایران شده است. به گفته رضازاده، امسال با اینکه بارندگی مطلوبی در کل خاورمیانه بوده و تالاب‌ها و رودخانه‌ها و سدها شرایط نسبتا خوبی دارند اما به دلیل برهم خوردن تعادل و بافت ترکیبی خاک در اثر جنگ و در طول سال‌های گذشته هنوز ریزگردها از غرب خاورمیانه به سمت ایران می‌آیند که باید دستگاه‌های ناظر و حکومتی با تعاملات دیپلماتیک مساله را مدیریت کنند تا از آسیب بیشتر شهروندان کاسته شود