هویت فراموش شده در معماری ایران

بصیرت:گرچه صنعت ساختمان سازی در کشور در سالهای اخیر از رشد چشمگیری در ابعاد مختلف کمی‏و کیفی برخوردار بوده و جلوه‏های بدیع و در عین حال منحصربه فردی (مانند برج میلاد) را از صنعت ساختمان سازی داخلی به تصویر کشیده، اما شاید وضعیت فعلی معماری ایرانی را بتوان مصداق ضرب‏المثل معروف "کلاغ آمد راه رفتن کبک را یاد بگیرد، راه رفتن خودش را هم از یاد برد" دانست، چرا که در بسیاری از موارد، طراحی و ساختمان‏سازی کنونی کشور را نه می‏توان تابعی از الگوهای غربی و شرقی با ویژگی‏های یک ساختمان مدرن و پیشرفته به شمار آورد و نه اثری از فرهنگ و هنر ایرانی و اسلامی را در آن جستجو نمود.
علت این مشکل را باید در عوامل گوناگون مانند ضعفهای نظارتی ضعفهای آموزشی و فرهنگی، اهمال کاریهای برخی طراحان و پیمانکاران، اغماض نابجای گروهی از کارفرمایان، بومی نبودن مصالح و عدم تطبیق آن با شرایط ایران، عدم استفاده اصولی و صحیح از امکانات و مصالح جدید و منطبق نبودن طرحهای جدید با فرهنگ ایرانی و اسلامی‏و از زوایای مختلف مانند شرایط اقتصادی، تحولات فرهنگی و تغییر سلایق عمومی و امثال آن مورد بررسی قرار داد، اما قطعا برداشت نادرست از خلاقیت و نوآوری در طراحی ساختمانها را می‏توان به عنوان یکی از عوامل اصلی این نابسامانی‏ها و آشفتگی‏ها محسوب نمود، زیرا به نظر می‏رسد به رغم دانش جدید و تجارب ارزشمند موجود و قابل دسترس، برای بسیاری از طراحان و مهندسین این عرصه، از مفهوم نوآوری و خلاقیت، تنها ارائه یک طرح متفاوت از اهمیت برخوردار است، بدون آنکه سایر ضوابط و معیارهای علمی، عرفی و ارزشی مورد توجه قرار گیرد.
این در حالی است که در معماری ایرانی و اسلامی برخلاف معماری مدرن، نه تنها آداب و سنن ارزشی مانند وضو گرفتن و دعا به هنگام کار، بلکه جلوه‏های هنری، بصری و معنوی نیز در طراحی و ساخت از اهمیت ویژه برخوردار بوده و به موازات آن، سایر عوامل و الزامات فعالیت در این عرصه از جمله استفاده بهینه و کامل از فضای در اختیار، بومی بودن مصالح و تناسب آن با شرایط اقلیمی، حفظ یا جلوگیری از ورود سرما و گرما، جهت تابش نور خورشید و روشنایی مناسب و حتی موضوعاتی مانند انعکاس صدا، مسیر باد و جریان هوا در داخل ساختمان یا قبله نیز به طور کاملا ماهرانه و منطقی مورد توجه قرار می‏گرفته است.
علاوه بر این، در منازل قدیمی، محل نگهداری مواد غذایی آشپزخانه (مطبخ) و شبکه آب و فاضلاب و حتی محل احداث سرویس بهداشتی یا مکانی مانند طویله برای چارپایان، ضوابط خاصی داشته و در اکثر این اماکن اعم از شهری یا روستایی، نکات مذکور به قدری حساب شده و منطقی به کار گرفته شده که با توجه به نوع مصالح موجود و شرایط ساخت ابنیه در آن زمان، ضمن دسترسی آسان به بخشهای مختلف بیرونی و اندرونی ساختمان، بیشترین امنیت و آسایش و کمترین مزاحمت را از جهات مختلف از جمله مکان یابی دقیق یا انجام اقداماتی مانند درختکاری مناسب برای اجتناب یا رفع اشرافیت ساختمانهای مجاور به منظور محفوظ نگه داشتن اهل خانه از نگاههای نامحرم، برخورداری از چشم انداز مناسب، به کار بردن روشهای مناسب برای پیشگیری از انتشار بوهای نا مطبوع در فضای داخلی خانه، جلوگیری از انتشار یا انعکاس مباحث خانوادگی به خارج از منازل یا حتی پیشگیری از نفوذ جانوران و حشرات را برای ساکنین ایجاد می‏نموده است و در عین حال به رغم عدم برخورداری از تکنولوژی و مصالح جدید، با استفاده از تکنیکهای خاص مانند طراحی سقفهای قوسی یا به کار بردن چوبهای مقاوم و منعطف در پیکره دیوارها، در مواجهه با حوادث طبیعی از استحکام بیشتری نسبت به برخی از ساختمان‏های جدید برخوردار بوده است.
در این گونه اماکن معمولا از نمادهای فرهنگ ایرانی مانند زیر زمین، آب انبار، حوض و آبنما و یا باغ و باغچه با کاربریهای مختلف، از چنان مهارت و ظرافتی بهره گرفته شده است که حتی انسان شهرنشین را نیز به نوعی از تامین امکانات ضروری بی نیاز و از مواهب و جاذبه‏های طبیعی برخوردار می‏ساخته به همین دلیل است که علی رغم گذشت سال‏ها از ساخت منازل قدیم ی‏در تهران و شهرستان‏ها، اینگونه اماکن همچنان طراوت و شادابی خود را حفظ نموده‏اند و محیطی دلنشین و آرامش بخش را به ساکنین خود هدیه می‏دهند.
تفاوت معماری ایرانی اسلامی‏با معماری مدرن در حدی است که عل رغم ادعای دستیابی پژوهشگران این عرصه به فناوریهای نوین، بسیاری از ساختمانهای جدید بخصوص اماکن اداری (مانند ساختمان مجلس شورای اسلامی) معمولا دارای فضاهای متعدد غیر کاربردی (پرت)، تاریک، کسالت آور و غیر ضروری ناشی از طراحیهای غیر اصولی بوده و در بسیاری از موارد هیچ‏گونه ارتباط منطقی و سازگاری بین اجزاء و بخشهای مختلف آن وجود ندارد و گاهی به هنگام بهره‏برداری در مواجهه با مسائلی مانند ناهنجاریهای صوتی ناشی از انعکاس صدا، نور نا مناسب و یا انتشار بوهای نامطبوع فاضلاب، موتورخانه شوفاژ و یا بوی پخت و پز در فضای ساختمان و لرزش ناشی از تردد خودرو به داخل پارکینگ ساختمان یا لرزش و صدای مربوط به دستگاههایی مانند موتور برق اضطراری یا موتورخانه شوفاژ، انجام برخی تغییرات بعدی در نقشه اجرا شده را اجتناب ناپذیر می‏نماید.
علاوه بر این، بسیاری از ساختمانهای جدید ایرانی با وجود استفاده از مصالح نوین، مرغوب و مطمئن و به کار بردن ضوابط جدیدی مانند اصول پدافند غیر عامل و مقابله با زلزله یا ضوابط مبحث نوزده، از نظر استحکام فاقد شرایط لازم بوده و نه تنها در مقایسه با ساختمانهای احداث شده در کشورهای پیشرفته که بعد از صد سال عمر، برای تخریب آنها از قدرت کمپرسور و دینامیت استفاده می‏شود، بلکه حتی در قیاس با برخی از ساختمانهای قدیمی ایرانی نیز از وضعیت مناسبی برخوردار نیستند، چرا که در بسیاری از این ساختمانها (مانند ساختمان اجلاس سران کشورهای اسلامی)، قبل از رسیدن مدت ساخت به 30 سال، فرآیند فرسایشی و تخریبی به خودی خود آغاز می‏گردد، به گونه‏ای که تعمیرات و نوسازی مستمر را اجتناب ناپذیر می‏نماید.
هم اینک دست اندر کاران این عرصه در کشور مدعی هستند که تمام تلاش خود را برای استفاده بهینه از فناوریهای نوین در ساختمان سازی به کار می‏برند، اما در عمل ملاحضه می‏شود که این تلاشها ناقص بوده و علی رغم وابستگی و ضرورت کاربرد کامل و یکپارچه تجهیزات جدید در ساختمانهای مدرن، معمولا بهره برداری از این فناوریها محدود و معطوف به امکانات و نکات خاص می‏گردد.
به عنوان مثال، استفاده از پنجره دو جداره و مسدود نمودن درزهای دربها و پنجره‏ها در منازل مورد توجه قرار می‏گیرد، اما استفاده از سیستم تهویه مطبوع به فراموشی سپرده می‏شود؛ سیستم دربازکن تصویری نصب می‏شود، اما برای همراه شدن با تغییرات مستمر شبکه‏های نوین ارتباطی مانند اینترنت، طرح آینده نگرانه‏ای وجود ندارد؛ نصب شومینه یا احداث آشپزخانه اپن مورد تاکید قرار می‏گیرد، اما به ضرورت آفتابگیر بودن و برخورداری از نور طبیعی توجه کافی نمی‏شود؛ از مصالح و تجهیزات جدید بهره می‏برند، اما به آثار روانی و تناسب رنگ آنها با مکان مورد استفاده نمی‏اندیشند؛ به نمای ساختمان با وسواس فراوان پرداخته می‏شود، اما برای فرار از خطرات در مواقع اضطراری‏طراحی مناسب صورت نمی‏پذیرد؛ به طراحی با اشکال هندسی متفاوت همت می‏گمارند، اما برای رفع پیچیدگی فضاهای بی روح، زائد، کج و معوج و غیر قابل استفاده ناشی از این طراحیها که اسباب آزردگی روح و روان را فراهم و امکان بهره بردن کافی از نور طبیعی را ناممکن و یا حتی استفاده از فرش و چیدمان وسایل منزل را با مشکل مواجه می‏سازد، فکری نمی‏شود؛ از مصالح سبک مانند یونولیت در سقفها و دیوارها استفاده می‏شود، اما حتی اصول اولیه استفاده از این امکانات، از جمله لزوم عدم اتصال آنها در فضای بین دو اتاق، نادیده انگاشته می‏شود؛ سونا و جکوزی و تجهیزات جدید برودتی و حرارتی در آنها تعبیه می‏شود، اما کافی است در تابستان یا زمستان برای مدت کوتاهی برق آنها قطع شود، تا مشکلات متعدد آنها نمایان گردد. همه این موارد تنها بخشی از دهها مشکل قابل ذکر در این زمینه است.
به این ترتیب نه تنها صنعت ساخت و ساز کشور به طور نسبی از یافته‏و دستاوردهای مدرن و استاندارد ساختمان سازی محروم شده، بلکه تقریبا به طور کامل تمام هویت و داشته‏های ارزشمند تجربی و تاریخی خود را نیز از دست داده است و همه این موارد در سایه کم توجهی دستگاههای ذیربط از دانشگاهها که مبداء فرهنگ سازی و آموزش محسوب می‏شوند تا دستگاههای مدیریتی، طراحی، مشاوره‏ای، پیمانکاری و نظارتی که متولی این بخش از توسعه کشور می‏باشند، رخ داده است.
حال سئوال این است که چه باید کرد؟
1 - به نظر می‏رسد که دانشگاهها و بخصوص دانشکده‏های فنی مهندسی یا نهادهایی مانند سازمان نظام مهندسی و انجمن مهندسین ایران و امثال آن می‏توانند به عنوان نقطه شروع آموزش و فرهنگ‏سازی، بیشترین نقش را در رفع این نابسامانیها بر عهده داشته باشند.
2 - توسعه پژوهش، تحقیق و مطالعه در مورد اصول، ضوابط و ویژگیهای منحصر به فرد معماری ایرانی اسلامی و یا حتی اجرای برنامه‏هایی مانند برگزاری مسابقات طراحی الگوهای بومی یا فراخوان مقاله در این رابطه می‏تواند تاثیر قابل ملاحضه‏ای در احیاء ارزشها، سنن و الگوهای مترقی معماری این مرز و بوم داشته باشد.
3 - اعمال کامل و دقیق قوانین و مقررات و توسعه و تقویت نظارتها در این زمینه و به خصوص نظارت بر کار ناظران، موضوع دیگری است که باید مورد توجه موکد و جدی قرار گیرد.
4 - تسریع در تهیه شناسنامه فنی ساختمانها همراه با درج نام عوامل اصلی ساخت و ساز از جمله: طراح، مشاور، ناظر فنی، معمار، مسئولین نصب و ساخت بخشهای مختلف مانند: تاسیسات، سیستم برودتی و حرارتی، روشنایی و اسکلت ساز برای فراهم نمودن امکان پیگیری اتفاقات و خسارتهای ناشی از سهل انگاریها عوامل مذکور، از طریق مراجع قضایی، اقدام دیگری است که می‏تواند، بطور غیر مستقیم بخش عمده‏ای از الزامات افزایش کیفیت کارها را فراهم سازد.
5 - قطعا یکپارچه سازی مراجع سیاستگذاری و بازنگری و اصلاح قوانین و مقررات نیز نقش اساسی در بهبود این وضعیت خواهد داشت.
در هر حال باید هنر ما این باشد که با بکار گیری استعدادهای موجود و استفاده از فناوری نوین، دانش و داشته‏های تجربی و تاریخی ایرانی اسلامی را با نیازهای جدید جامعه تطبیق داده و کامل نموده و به معیاری فراگیر و جهانی برای دیگران تبدیل نماییم، نه اینکه با تقلید کورکورانه و ترکیب نادرست و غیر منطقی دستاوردهای جدید با تجارب داخلی، زمینه‏های نابودی این علوم ارزشمند و بومی‏را فراهم نماییم.
احمد رضا هدایتی