مردم در صحنه، احزاب در حاشیه

مهدى سلیمى
موریس دوورژه، جامعه شناس و حقوقدان لیبرال فرانسوی، حزب سیاسی را «چرخ دنده ماشین دموکراسی» می داند. برهمین مبنا، دوورژه معتقد است که نمی توان در جامعه ای از دموکراسی سخن به میان آورد، ولی به چرخ دنده اصلی آن یعنی احزاب، تشکل ها و سایر نهادهای مدنی، توجهی نداشت. این عبارت دوورژه را می توان یکی از اصول اساسی دموکراسی غربی دانست که مورد اجماع متفکران لیبرال دموکراسی است. در عمل هم شاهد آنیم که آنچه در غرب محقق گردیده همین «دموکراسی احزاب» است که می توان به واقع آن را «حزب سالاری» نام نهاد. احزابی که مبتنی بر حمایتهای تراستها و کارتل های اقتصادی تصمیم می گیرند و ادعای «پشتوانه مردمی» و «تبعیت از خواست و رای ملت» در عمل به دروغ و فریبی بزرگ برای هدایت افکار عمومی تبدیل شده است.
این تفکر کار را به آنجا رسانده که حتی عدم مشارکت حداکثری مردم در انتخابات را که ناشی از سیاست گریزی و بی توجهی افکار عمومی به سیاست است را به عنوان نمادی از توسعه سیاسی مطرح کرده و حضور حداکثری در برخی کشورها را نماد حرکتهای توده ای کور (پوپولیستی) می نامند! این وضعیت امروز در آمریکا که خود را مهد دموکراسی از نوع حزب سالاری معرفی می کند به خوبی قابل مشاهده است که حضور مردم در اغلب انتخابات این کشور از مرز 05 درصد عبور نمی کند.
در فردای پیروزی انقلاب اسلامی نیز گروههای مختلفی تلاش نمودند تا همان مدل «حزب محوری» را بر جمهوری اسلامی تحمیل کنند. در واقع این گروهها در تلاش بودند تا با محورقرار دادن احزاب در نظام مردم سالاری جمهوری اسلامی، توده های ملت را به کناری گذاشته و فضا را برای سهم خواهی خود از قدرت فراهم آورند. نکته ظریف آنکه در بررسی شرایط و چگونگی پیروزی انقلاب اسلامی هر محقق بی طرفی شهادت می دهد که احزاب و گروههای سیاسی کمترین دخالت را داشته و این رهبری الهی به پشتوانه حمایت مردمی بود که توانست پیروزی و آزادی را برای ایران به ارمغان آورد. اغلب گروههای سیاسی در آن زمان حداکثر توانستند در پس حرکت مردمی به خیل انقلابیون بپیوندند و بخشی از آنها از قطار انقلاب جاماندند.
علی رغم تلاش این جریانهای سیاسی که وابستگی فکری به ایدئولوژیهای شرق و غرب داشتند، حضرت امام(ره) مردم سالاری دینی مطلوب خود را فارغ از نقش محوری احزاب سیاسی ترسیم می کرد. بنیان و شاکله نظام مردم سالاری دینی در مدلی که امام ارائه کردند، بر نقش کلیدی توده های مردم شکل گرفته است. در این مدل مردم تصمیم گیر نهایی امور بوده و بلاواسطه با امام امت در ارتباطند. نخبگان و احزاب به جای توده تصمیم نمی گیرند و البته وظیفه دارند تا بر بصیرت و آگاهی افراد جامعه بیفزایند.
حضرت آیت الله خامنه ای در تبیین مردم سالاری دینی به تشریح جایگاه مردم در اندیشه امام می پردازد و می فرماید: «امام به معنای واقعی کلمه معتقد به آرای مردم بود، یعنی آنچه را که مردم می خواهند و آرایشان بر آن متمرکز می شود. البته دراین کارها هیچ وقت سررشته کار را هم به دست سیاست بازان نمی داد. مردم غیر از سیاست بازهایند، غیر از مدعیان سیاستند، غیر از مدعیان طرفداری مردمند. امام به مردم اعتماد داشت. خیلی از گروهها و احزاب و داعیه داران و سیاست بازها و حزب بازها و امثال اینها بودند، امام به اینها کاری نداشت، میدان هم به اینها نمی داد که بیایند زیاده طلبی کنند، به نام مردم حرف بزنند و عوض مردم تصمیم بگیرند، لیکن به آرای مردم احترام می گذاشت.»(14/3/78)
حضرت امام(ره) خود نیز در طول مبارزه ارتباط خاص و تنگاتنگی با احزاب و گروههای سیاسی نداشت و بدون تکیه بر آنها نهضت را مدیریت و هدایت نمود. در واقع مشی مبارزاتی ایشان بدون واگذاری نقشی محوری به احزاب سیاسی شکل گرفته بود. شاگرد خلف حضرت امام در این رابطه می فرمایند: «نهضت امام متکی به تشکیلات حزبی نبود. امام هیچ تشکیلات حزبی در داخل کشور نداشت، عده ای شاگردان و دوستان و آشنایان به فکر او و متن مردم بودند. امام هم وقتی در اعلامیه ها پیام می داد مخاطب او متن مردم بودند. او با متن مردم و توده مردم حرف می زد و آنها را هدایت می کرد.»(14/3/78)
در شکل گیری این نگاه تردید آمیز سابقه عملکرد احزاب و گروههای سیاسی در طول سده اخیر نقش اساسی داشته است. عملکرد ناصواب احزاب مشروطه و فعالیتهای گروههای سیاسی و احزاب در دوران نهضت نفت که سرانجام به حذف روحانیت و ملت از متن نهضت انجامید و به وابستگی و انحراف و در نهایت شکست هر دو حرکت ختم شد، مهمترین تجربیات تلخی بود که حضرت امام(ره) به خوبی به آنها توجه داشت و حاضر نشد آزموده را بار دیگر بیازماید.
حسن ختام این نوشتار بخشی از پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت بزرگداشت یکصدمین سال میلاد امام خمینی(ره) است که به ابعاد دیگری از این مسئله اشاره می دارد: «مبارزه خود را از قدم اول به کمک قشرهای وسیع مردم با نام خدا آغاز کرد، با آنان سخن گفت و ایمان و عقل و همت آنان را به یاری طلبید. هرگز به سراغ احزاب و گروههای مدعی نرفت و غالباً به انگیزه های آنان با چشم تردید نگریست و از بند و بستها و بده بستانهای سیاسی آنان روی گردانید. با مردم همیشه صادقانه و دلسوزانه سخن گفت و چون معلمی بصیر و راهنمایی بلد، در مسیر طولانی مبارزه عقل و حکمت و معرفت خود را در اختیار راهروان نهاد.» (31/6/78)