بررسی مدل رهبری امام خمینی(ره):سید حسین رحیمیان کلور*

قرآن برای ترسیم درست رهبری ایدئولوژیک در جامعه و نیز تودة مردم، تعبیر"امام و امت" را بکار برده است. «در فرهنگ اسلامی رهبری به مفهوم امامت، عبارت از آن نوع سیاستی که بر اساس آن ایدئولوژی الهی و متکی بر وحی، بر کلیه روابط انسانی حاکم می گردد و بنیادها، نهادها، روابط اجتماعی، آراء، عقائد، فرهنگ، اخلاق، بینش ها، سنتها، خواسته ها و بطور کلی ارزشها در جامعه انسانی – در راه رشد و تعالی انسانها و جامعه بشری- هدایت می شوند و انسان سازی و تشکیل امت به جای کشورداری و انسان پروری و مردم داری مطرح می گردد؛ و این نوع رهبری و سیاست، سعادت به مفهوم رفاه بهتر را نیز به دنبال دارد ولی هرگز عکس آن صادق نیست.» ( عمید زنجانی، 1367، 305- 304)
از طرفی« مفهوم ولایت، چارچوب مناسبی را برای فهم رابطه عاطفی بین امام و شیعه (امت) فراهم می آورد. در واقع، ولایت با دو بعد فهمیده می شود. بعد اول، ناظر بر جایگاه رهبری و حکمرانی سیاسی است و به موجب آن، شیعه موظف به اطاعت از امام است، بعد دوم ناظر بر پیوندهای عاطفی بین رهبر و پیروان است.
با بررسی مدل رهبری در نظام سیاسی شیعه در می یابیم که« شیعه مسأله امامت و ولایت را که طرح می کند از سه جنبه طرح می کند: مرجعیت دینی، زعامت سیاسی، ایمان به انسان کامل و حجت زمان.» (مطهری، 1365؛ 282)
« امامت و ولایت فقیه، طرح یک رهبری مکتبی بر اساس قطبیت و مرکزیت ایدئولوژیک و اعتقاد به اسلام است. در این طرح حاکمیت از آن خدا و قوانین ناشی از وحی است و امام یا ولی فقیه، رهبری امت را برای پذیرش این حاکمیت و اجرای آن بر عهده دارد.» (عمید زنجانی، همان؛ 282)
« روشن است که حضور مراجع در حرکتهای سیاسی– اجتماعی و اعمال اقتدار در عرصه های سیاست در گرو اعتقاد بر این اصل است که فقیه در غیبت امام (عج) به نیابت از او مرجع امور سیاسی نیز خواهد بود.» ( جلیلی، 1374، 245)
در انقلاب اسلامی ایران،« چهره امام خمینی (ره) پیش از آنکه به عنوان رهبر یک نهضت شناخته شده در نظر آورده شود، ، یک مرجع تقلید بوده و مردم نیز ایشان را به عنوان یک مرجع دینی می نگریستند. امام (ره) نیز فراتر از مرجعیت یعنی اصلاح امر مسلمین و عزت بخشیدن به اسلام و امت اسلامی، می اندیشیدند. ولی این وادی را بی مرکب مرجعیت نمی توانست بپیماید.» (همان، 246)
« لذا امام (ره) دو بعد داشتند. از یک سو مرجع تقلید بوده و از سوی دیگر، مصلحی مبارز و آزادی خواه و در یک کلام "مرجع مصلح". و از موفقیت امام (ره) نیز در همین نکته نهفته است. نفوذ و اعتبار امام (ره) بر پایه و مبنای "تقلید" بوده و زبان رهبری ایشان نیز"زبان تکلیف"، که مردم با این مبنا و این زبان انس دیرینه داشته اند. پیوند مرجعیت و مصلح بودن در شخص امام، ایشان را به صورت تجسمی از هویت دینی و فرهنگ و سمبل خودیافتگی و عزتمندی در آورده بود.» ( شعبانی ساروئی، 1380؛ 304)
مدل های رهبری امام خمینی (ره)
امام خمینی (ره) بزرگترین مرجع مصلح، و تنها فقیهی است که در مرحله عمل توانسته است در جایگاه فرماندهی کل قوا، علاوه بر رهبری انقلاب، یک جنگ طولانی را فرماندهی کند. در اینجا این سؤال مطرح است که مدل رهبری امام خمینی (ره) در مقابل تجاوز و هجمۀ دشمنان دارای چه ویژگی هایی بوده است؟ و این ویژگیها تا چه میزان در موفقیت رهبری اثر گذار بوده است؟
بدون شک مدل و شیوه رهبری امام خمینی (ره) دارای یک چارچوب، سیستم و کلیت جامع است. آراء آن حضرت منبعث از تفکرات ایشان در حوزه های متنوعی چون عرفان، فلسفه، فقه و کلام می باشد. با توجه به مبانی معرفت شناسی حضرت امام، ایشان از شیوه های اصولی مختلفی استفاده کرده است. مثلاً در مباحث کلامی از شیوه کلامی، در مباحث فلسفی از شیوه فلسفی، در مباحث دفاعی از شیوه فقهی، و... مسأله این است که مسائل مدیریتی و رهبری در کدام یک از این حوزه ها قرار می گیرد.
مفهوم مدل رهبری
منظور از مدل رهبری: چارچوب و اصول کلی است که یک رهبر سعی می نماید، رهبری خود را بر اساس آن انجام دهد. به عبارت دیگر مدل رهبری، شیوه ای است، که از دیدگاه یک رهبر، بهترین راه برای دستیابی به اهداف مورد نظر می باشد.
حضرت امام (ره) با توجه به مصالح انقلاب اسلامی و جنگ و متناسب با مقتضیات از شیوه ها و سبکهای مختلف و به صورت تلفیقی در پیشبرد اهداف و مدیریت و فرماندهی جنگ بهره گرفته است. از جمله این سبکها عبارتند از:
1- سبک فقاهتی
شیوه رهبری امام خمینی (ره)، بر اساس قطبیت و مرکزیت ایدئولوژیک و اعتقاد به اسلام است. در این شیوه، حاکمیت از آن خدا و قوانین ناشی از وحی است و امام یا ولی فقیه، رهبری امت را برای پذیرش این حاکمیت و اجرای آن بر عهده دارد.
2- سبک دستوری (تکلیف گرایی)
موضوع این سبک از تصمیم گیری، در سیره، موارد حکم شرعی و یا دستور مستقیم امام دیده شده است:
« من به عنوان ریاست کل قوا به رئیس ستاد ارتش دستور می دهم که فوراً با تجهیز ات کامل عازم منطقه شوند؛ و به تمام پادگانهای ارتش و ژاندارمری دستور می دهم که- بی انتظار دستور دیگران و بدون فوت وقت- با تمام تجهیزات به سوی پاوه حرکت کنند؛ و به دولت دستور می دهم وسایل حرکت پاسداران را فوراً فراهم کنند... مکرر از منطقه اطلاع می دهند که دولت و ارتش کاری انجام نداده اند. من اگر تا 24 ساعت دیگر عمل مثبت انجام نگیرد، سران ارتش و ژاندارمری را مسئول می دانم.» (صحیفه امام، ج9؛ 285)
3- سبک مشورتی(ترغیبی)
این سبک مصداق کامل آیه شریفه "وشاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله" است.
حضرت امام (ره) در امور مهم کشور، خود را به نظر مشورتی خبرگان و کارشناسان وقت متعهد می دانستند. این موضوع، یعنی احترام به نظر کارشناسان و مشاورین امین، اصلی است که به کرات در سیرۀ عملی امام خمینی (ره) در اداره جنگ و پیشبرد امور جامعه و انقلاب قابل مشاهده می باشد.
4- سبک مشارکتی (حمایتی)
رهبران سیاسى جهت اجراى تصمیمات و موفقیت در برابر مشکلات موجود، نیازمند به جلب افکار عمومى و برخوردارى از حمایت مردم و پشتیبانى آنها هستند. تصمیمات بزرگ چون یک حرکت ‏سیاسى- اجتماعى را مد نظر دارد؛ مى ‏بایست همراهانى تصمیم‏گیرنده را یارى نمایند. لذا تصمیم‏گیرندگان باید ملاحظه حساسیت‏ ها، افکار عمومى و اقوال و برداشتهاى آنها را داشته باشند و به مقولاتى چون مشارکت‏ مردم، رضامندى مردم، مردم اتکایى، حفظ وحدت، پرستیژ و حیثیت توجه نمایند.
امام راحل (ره)، نیز همواره حکومت را برای مردم، با مردم و در خدمت مردم می خواستند و تأکید فراوانی بر مشارکت مردمی در صحنه های مختلف انقلاب داشتند، زیرا مهمترین عامل موثر در رویا رویی با نظام سلطه و دستیابی به حاکمیت و استقلال چیزی جز همراهی و مشارکت مردم نیست.

5- سبک تفویضی
حضرت امام (ره)، با تفویض بخشی از اختیارات خود به اشخاص همواره سعی می کرد ابعاد نظارتی خود را قویتر نموده تا بتواند بر محیط جنگ، محیط داخلی و محیط خارجی تسلط کامل داشته باشد.
نتیجه گیری
شیوه رهبری و تصمیمات امام (ره) در انقلاب اسلامی، ترجمان آیات و روایات و سنت پیامبر (ص) و ائمه اطهار (علهیم السلام) مى‏باشد؛ که پس از نزدیک به یک قرن تعلیم و تعلم، تزکیه و تهذیب و فراگیرى و تدریس در شاخه‏هاى مختلف علوم اعم از فلسفه، عرفان، فقه و اصول تحقق یافته است.
با توجه به مبانی معرفت شناسی حضرت امام (ره)، شیوه ایشان در رسیدن به حقایق و واقعیتها مبتنی بر نوع هستی شناسی و معرفت شناسی است. امام برای دستیابی به حقایق از ابزارهای مناسب با مراتب هستی شامل تجربه، خلاقیت، شهود، الهام و استفاده از الطاف خفیۀ الهی بهره برده اند. حضرت امام (ره) از شیوه های اصولی مختلفی از جمله سبک فقاهتی،تکلیف گرایی، ترغیب گرایی، حمایتی وتفویضی استفاده کرده است. شیوه رهبری امام خمینی (ره)، بر اساس قطبیت و مرکزیت ایدئولوژیک و اعتقاد به اسلام است. در این شیوه، حاکمیت از آن خدا و قوانین ناشی از وحی است و امام یا ولی فقیه، رهبری امت را برای پذیرش این حاکمیت و اجرای آن بر عهده دارد.
منابع:
2- امام خمینی، روح اله؛ صحیفه امام؛ مجموعه آثار امام خمینی (ره) (بیانات، پیام ها، مصاحبه ها، احکام، اجازات شرعی و نامه ها)؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (جلد9)، پاییز 1378.
7- جلیلی، سید هدایت؛ نهاد مرجعیت در دوران نهضت و نظام؛ مجموعه مقالات2، معاونت امور اساتید و دروس معاف اسلامی؛ 1374.
1375.
18- شعبانی ساروئی، رمضان؛ راهبردهای بسیج مردمی امام خمینی (ره) تهران: نمایندگی ولی فقیه در نیروی مقاومت بسیج- معاونت سیاسی، 1380.
19- عمید زنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی؛ ج دوم؛ تهران: انتشارات امیر کبیر، 1367.
23- مطهری، مرتضی؛ امامت و رهبری؛ تهران: انتشارات صدرا، چاپ چهارم، 1365.