احیاى هارتلند در تهران / حسین کبریایى زاده

تهران میزبانى نشستى رابر عهده گرفت که اما واگرهاى زیادى پیرامون آن مطرح بود .کاخ سفید و جریانهاى اروپایى سعى داشتند با سنگ اندازى در مقابل این نشست در مقابل اقتدار ایران ایستادگى کنند. بر این اساس شاهد بودیم که رسانه هاى وابسته به آمریکا و رژیم صهیونیستى در راستاى جلوگیرى از سفر ولادیمیر پوتین به ایران از هیچ گونه اقدامى فروگذار نکردند.

اما در نهایت نشست سران پنج کشور ساحلى دریاى خزر با موفقیت برگزار شد .در این مقاله سعى مى شود ثمرات جانبى آن مورد بررسى قرار گیرد.

آبگیر خزر از جمله نقاطى ازجهان است که تعبیر قلب دنیا واژه مناسبى براى توصیف آن مى باشد واضح ومبرهن است موقعیت ژئواستراتژیک وژئو اکونومیک آن تفاهم براى تعیین رژیم حقوقى آن را دشوار مى کند به همین دلیل از زمان فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى تا قبل از اجلاس تهران یک نشست در سطح روساى جمهور و بیست نشست در سطح معاونین وسه نشست در سطح وزراى امورخارجه راهگشاى مسائل حقوقى دریاچه نبوده است از این لحاظ نشست تهران همه امید ساحل نشینان براى تفاهم پیرامون مسائل حقوقى محسوب مى شد .

بیانیه بیست وپنج ماده اى تهران نقطه عطف راهبردهاى مشترک کشورهاى حوزه دریاى خزر مى باشد این بیانیه رویکرد همه جانبه به مسائل امنیتى ،محیط زیست،جرائمسازمان یافته،تجارت واقتصاد،حمل ونقل،ماهیگیری،کشتیرانی،منع تکثیر سلاح هسته اى در این دریاچه داشته واز این نظر تامین کننده نظر تمامى کشورها بودبه طورى که برخلاف نشست 2002دوشنبه که کار به ارعاب وتهدید از طریق رزمایش نظامى روسیه رسید در دور تهران طرفها با رضایت و اعتماد کامل به همسایه جنوبی، رهسپار کشور هاى خود شدند.

اگر متن بیانیه را بطور دقیق مورد توجه قرار دهیم بیانیه به سرفصل مهم اشاره داردومابقى موارد مطروحه در ذیل آن سه عنوان جاى دارد اولین سرفصل پاسخگویى به نیاز امنیتى کشورها مى باشدهمان طور که مى دانیم فروپاشى اتحاد جماهیر شوروى در سال 1991باعث ایجاد خلاء قدرت در سرزمینهاى آن سامان گردید.کشورهاى غربى ودر راس آنها آمریکا وکمپانیهاى طماع این کشور در دستیابى به کشورهاى تازه استقلال یافته به سان جویندگان طلا از تمامى امکانات ومقدورات خود جهت تسلط به آسیاى مرکزى بهره بردند ساکنان قفقاز نیز که در سرگردانى ناشى از خلا قدرت بسر مى بردند به دامان آمریکا پناه بردند تا تمامیت ارضیشان محترم بماند فارق از اینکه پشت نقاب بشر دوستى آمریکا اهریمن زشت خویى نهفته بود که شریان حیاتى آن از ماده سیاهى به نام نفت تغذیه مى شود. از آنجایى که در قرن آمریکایى بسر مى بریم هر جا نشانى از نا‌امنى وبى ثباتى مشاهده مى شود ذهنها متوجهآمر یکا مى‌شود کشورهاى حاشیه دریاجه با درک این مهم پاى میز مذاکره نشستند تا مهمترین عامل توسعه پایدار یعنى ایجاد امنیت را به دور از دخالت قدرتهاى منطقه اى رقم زنندتوجه به بند پانزده بیانیه مبین درک پنج کشور از دورى جستن از قدرتهاى فرامنطقه اى جهت نیل به اهداف سیاسى مى باشد در همین راستا سران کشور در بند یک مساعى خویش راجهت ایجاد منطقه اى امن وبا ثبات در سایه توسعه و شکوفایى پایدار اقتصادی، حسن همجوارى و تساوى حقوق در همکارى هاى بین المللى بین کشورهاى ساحلى به کار مى گیرند.

جالب است بدانیم نه بند از بیست وپنج بند بیانه به طور مستقیم یا غیر مستقیم به ایجاد امنیت در منطقه مربوط مى شود به عقیده ناظران وتحلیل گران سیاسى این اقدام پنج کشور مخابره علائم هشداردهنده به قدرتهاى فرامنطقه اى محسوب مى شود

سرفصل دوم بیانیه شامل بذل توجه کشورهاى ساحلى به پارامترهاى زیست محیطى است لزوم توجه به این مهم سرنوشت دریاچه آرال را به کشورهاى همجوار خزر گوشزد مى کند سرنوشت شومى که حاصل بى‌توجهى انسانها به محیط زیست وزندگیشان مى باشد.

در همین راستا اگر عمق وشکل وشیب ساحل کشورمان در دریایى خزر را مورد مطالعه قرار دهیم مى بینیم بدلیل عمق زیادوتمایل شیب به سمت ساحل ایران وهمچنین تقعر ساحل عمده زیانهاى آلودگیهاى خزر نسیب ایران مى شود لذا گنجاندن بندهایى که حفاظت از محیط زیست را در دستور کاربیانیه قرار مى داد براى کشورمان بسیار مهم واثرگذار بوده که دیپلماسى سنجیده دولتمردان کشورمان از آن غافل نشده است.

سرفصل سوم مربوط به مداومت حرکت انجام شده در سالهاى آتى دارد به نحوى که بند آخر بیانیه اذعان مى دارد، اجلاس آتى روساى جمهور کشورهاى ساحلى خزر طبق تاریخ توافق شده در اکتبر 2008در باکو مرکز جمهورى آذربایجان برگزار مى گردد.

آنچه به اختصار عنوان شد مربوط به اثرات وثمرات اصلى نشست بود حال آنکه حواشى نشست با اقبال بیشترى ازجانب رسانه هاى خبرى دنیا روبرو شد. بسیارى از صاحبنظران علت حضور 300خبرنگار از نقاط مختلف دنیا را انعکاس حاشیه هاى اجلاس ذکر کرده اند.

از جمله مواردى که دنیاى رسانه نتوانست تعجب خویش را از وجود آن پنهان کند حضور ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه بود. رئیس جمهور قبلى روسیه که به کشورمان سفر کرده بود رهبر شوروى سابق استالین بود که جهت شرکت در کنفرانس تهران در سال1943به خاک ایران پا گذاشته بودالبته در طول این مدت مقامات روس در سطح نخست وزیر در ایران حاضر شده بودند .

شرکت رهبرکرملین در تهران بیم آمریکا وامید کشورهاى ساحلى را به همراه داشت چرا که غرب تمام تلاش دیپلماتیک ونبرد روانى خود را به کار گرفت ولى نتوانست مانع از عزم راسخ پوتین براى ورود به ایران شود.

آنچه این سفر را از سایر دید وبازدید هاى سیاسى متمایز مى کردمسائل هسته اى ایران بود .پوتین بر مسلم بودن حقوق هسته اى ایران تاکید وحتى حمایت خویش را بار دیگر به طور قاطع از برنامه ها ى هسته اى عنوان نمود حتى در یکى از بندهاى پایانى بیانیه نیز بنحو تلویحى حقوق هسته اى ایران به رسمیت شناخته شده است.

در همین راستا رئیس جمهور روسیه از راه اندازى قریب الوقوع پروژه بوشهر سخن به میان آورد که قرار بود در سپتامبر2007تحویل داده شود ولى به دلایلى مبهم پیمانکار روس از عمل به تعهدات شانه خالى کرد.

در همین راستا روسیه در نشست خبرى به مانند اجلاس مونیخ یکجانبه گرایى این کشور رامورد سرزنش قرار داد تا سریال ناکامى آمریکا همچنان ادامه یابد قرار گرفتن روسیه وایران وکنار رفتن ابرهاى بى اعتمادى از مقابل دیدگان سران دوکشور باعث شد تمامى امکانات در سبد این دو کشور قرار گیرد و دو کشور قدرتمند منطقه با قدرتى مضاعف سیاستهاى یک جانبه آمریکارا به چالش بطلبند این درحالى است که قرار گرفتن دو کشور آذربایجان وقزاقستان در جبهه ایران وروسیه ، آمریکا را که در این دوکشور پایگاه نظامى داشته وشرکتهاى نفتى آن از سود هنگفتى بهره مى برند رانگران سازد همان طور که روزنامه فیگارو چاپ فرانسه در مقاله اى به قلم دلفین مینوى آورده است: «نشست سران کشورهاى حاشیه دریاى خزر فرصتى براى روسیه پدید آورد تا بار دیگر با تمام قدرت به واشنگتن هشدار دهد که براى انتقال نفت و گاز استخراج شده در آسیاى مرکزى و دریاى خزر از طریقى غیر از خاک روسیه تلاش نکند.» به عقیده نویسنده این گزارش، بندى از بیانیه پایانى این نشست که به ممانعت از فعالیت پروژه‌هایى اشاره مى‌کند که موجب آسیب رساندن به محیط زیست دریاى خزر مى‌شوند، با اصرار روسیه وارد بیانیه شده و منظور از آن‌ها خنثى کردن تلاش‌هاى شرکت‌هاى آمریکایى براى نسب لوله‌هاى انتقال نفت و گاز در بستر دریاى خزر است که جمهورى‌هاى این ناحیه را که زمانى جزیى از خاک شوروى سابق و تحت نظر مسکو بوده‌اند، بیش از پیش از روسیه بى‌نیاز مى‌کند.

از دیگر دستاوردهاى حاشیه امضاى توافقنامه ریلى بین ایران،ترکمنستان وقزاقستان مى باشد که با مرتبط کردن منطقه آسیاى مرکزى وقفقاز به خلیج فارس گامى براى جامع عمل پوشاندن به رویایى دسترسى کشورهاى این منطقه به آبهاى گرم خلیج فارس مى‌باشد آرزویى که سابقه آن به دوران حکومت تزارها برمى‌گردد ودر زمان حاضر ازآن به عنوان مکمل و متمم کریدور شمال -جنوب یاد مى شود.پیشنهاد دکتر “محمود احمدى نژاد” رئیس جمهورى در مراسم افتتاحیه اجلاس سران کشورهاى ساحلى دریاى خزر مبنى بر ایجاد ساختارى با اهداف اقتصادى براى تسهیل و تقویت همکارى‌هاى تجارى - اقتصادى کشورهاى ساحلى از دیگر دستاوردهاى نشست تهران مى باشدهرچند این طرح یک فرآیندى چند مرحله اى است ولى استقبال کشورهاى شرکت کننده نوید ایجاد چنین ساز وکارى را در آینده مى دهد در همین راستا قرار شد جهت بررسى بیشتر، کنفرانسى در مسکوبه میزبانى رئیس جمهور این کشور تشکیل شود تا راههاى رسیدن به این سازمان با کار کارشناسى فراهم شود. در مجموع نشست تهران به باور اغلب ناظران، فراتر از یک «دید وبازدید مرسوم سیاسی» بود و نشانه‌هاى یک «رویکرد همگرایانه» را همراه دارد این بار اراده و اندیشه اى عمیق، پشت تصمیم میهمانان اجلاس تهران نهفته بود. سران کشور با برداشتى تازه از معادلات سیاسى منطقه و جهان در کنار هم قرار گرفتند تا با درک مشترک وعزم راسخ گام در مسیرانتگراسون منطقه اى و کا ستن از بار نفوذ نیروهاى فرامنطقه اى بر دارند البته از ماه ها پیش پهنه خزر گرماى این تفاهم را با توقف چندین پروژه قدرت هاى فرامنطقه اى در پایتخت هاى آسیاى مرکزى و قفقاز حس کرده بود ولى آنچه آمریکا را از برگزارى این نشست خشمگین ساخت ، پاره شدن کمربند امنیتى این کشور بدور روسیه وایران مى باشد چیزى که به مدد دیپلماسى فعال ومدبرانه ایران ودرک متقابل دولتمردان روس عملى شد.