مهریه‌های مریخی و مردان زمینی!

بصیرت:
مهریه زیر ذره‌‌بین دین
یتی پیامبر اسلام (ص) به مردان هشدار می‌دهند: «خداوند همه گناهان را می‌بخشد، جز کسی را که... مهریه را انکار کند». استاد مرتضی مطهری درباره فلسفه مهریه می‌گوید: «به عقیده ما پدید آمدن مهریه، نتیجه تدبیر ماهرانه‌ای است که در متن خلقت برای تعدیل روابط زن و مرد و پیوند آنان به کار رفته است. مهر از‌ آنجا پیدا شده که در متن آفرینش نقش هر یک از زن و مرد در مسأله عشق متفاوت از دیگری است. آفرینش مرد را مظهر عشق و زن را مظهر معشوق بودن قرار داده است». در بخشی دیگر از کتاب نظام
پدربزرگم می‌گفت مهریه دختران ما مشخص است اگر کسی آنها را دوست داشته باشد بیش از اینها برای او صرف می‌کند و از زندگی مشترکشان لذت می‌برند اما اگر نخواهد با او زندگی خوبی داشته باشد، هزاران هزار برابر این هم که برای او مهریه تعیین کنیم در زندگی دختران ما تاثیری نخواهد داشت.کجایند چنین پدربزرگ‌هایی که ببینند دخترانشان با مهریه‌های عجیب و غریب سر سفره عقد می‌نشینند بی‌آنکه بدانند مهریه‌شان شروط منطقی مهریه را ندارند چه رسد به شروط پدرانه و مدبرانه او.
در قانون مدنی شرط‌هایی برای تعیین مهریه مشخص شده است که برخی از آنها عبارتند از ارزش مالی و اقتصادی داشته باشد، قابل تملک و نقل و انتقال، مشخص و معلوم باشد، معین و تصریح شده باشد، دارای منفعت عقلایی و مشروع باشد و نیز شوهر قدرت تسلیم مهریه را داشته باشد. اما این روزها مهریه‌های عجیب و غریبی که تعیین می‌شود شروط بالا را ندارد.
مهریه از عهد بابل و حمورابی
شاید دختران امروزی تصور می‌کنند که مهریه ویژه دوران خودشان است که چنین بلاهایی را بر سر آن نازل می‌کنند اما این رسم کهن‌تر از اینهاست. بر اساس پژوهش‌های مردم‌شناسی، سنت مهریه‌ با نام‌های مختلف و ویژگی‌های متنوع در بسیاری از حوزه‌های فرهنگی و آیین‌های مذهبی رواج داشته است. به عنوان نمونه در تمدن بابل، مرد در جریان زناشویی ملزم به پرداخت هدیه‌ای به پدر دختر بود. در تمدن آشور مهر به عنوان قیمت و بهای زن رواج داشت. در مواردی از مجموع قوانین حمورابی نیز مهر به عنوان یکی از حقوق اختصاصی زن عنوان شده است. همچنین در دین یهود به شهادت 2کتاب تورات و تلمود سنت مهریه مطرح بود.
مهریه در چارچوب قانون و شرع
آنچه علامه حلی در کتاب تحریرالاحکام مطرح کرده و بر اساس مواردی که درمنابع فقهی مانند کتاب جواهرالکلام و اصول کافی آمده و قانون مدنی نیز بر آن مُهر تایید زده است، مهر باید این شرایط را دارا باشد‌؛ مهریه باید مالیت داشته باشد یعنی باید دارای ارزش اقتصادی باشد بنابراین یک حبه گندم و مانند آن نمی‌تواند مهر قرار گیرد. نکته دیگر قابل تملک بودن آن است؛ مهر باید برای زن قابل تملک باشد بنابراین اموال عمومی مانند معادن و صحراها یا عضوی از بدن فرد یا موقوفات نمی‌توانند مهر قرار گیرند. منفعت عقلایی و مشروع بودن از دیگر شرایط مهریه است. اشیائی مانند مشروبات الکلی، مواد مخدر یا گوشت خوک به دلیل مشروع نبودن در معامله و نبود منفعت عقلی و شرعی نمی‌توانند به عنوان مهر قرار گیرند. معین و معلوم بودن، شرط دیگری است که برای مهریه تعیین شده است یعنی یک خانه نامعلوم یا انگشتر نامعین و مانند آن نمی‌توانند به عنوان مهریه تعیین شوند.
چرا و به چه علت
روزگاری مهریه دختران را مواردی عینی تعیین می‌کردند و گاه آن را نقد پرداخت می‌کردند و خانواده دختر از مهریه برای تهیه جهیزیه نیز استفاده می‌کردند. بعد از مدتی سکه به عنوان مهریه تعیین شد از 14 سکه به 114 سکه رسیدیم و مدتی بعد یکهزار و 300 و چند سکه رواج یافت و حال دیگر سکه و ملک در حال خارج شدن از گود تعیین مهریه‌اند و مهریه‌های فانتزی و نامتعارف به جای آنها به میدان آمده‌اند. چند کیلو بال مگس یا بخشی از اعضای بدن همسر یا خانواده او به عنوان مهریه دختران تعیین می‌شود، براستی چه دلایلی موجب این امر شده است؟
دکتر محمد احمدی، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه صنعتی شریف در این باره به «وطن امروز» می‌گوید: «مهریه یکی از استحکامات زندگی است. می‌توان گفت مهریه به عنوان محدودیتی در زمان طلاق است تا افراد به محض اراده نتوانند از هم طلاق بگیرند. زمانی که مهریه از سطح متعادل خود خارج می‌شود نشانگر این است که آسیب‌های اجتماعی بر یک اصل خوب خانوادگی اثر گذاشته و آن را به انحراف کشانده است. گاهی مواردی برای مهریه تعیین می‌شود که برای طلاق سختگیری به دنبال داشته باشد. به عنوان مثال در موردی شرط شده بود که در صورت طلاق داماد باید یکهزار بوسه از عروس بگیرد. مواردی از این دست نه مبانی درستی دارد نه ارزشمند است‌، آنچه مهم است سنت و آدابی است که به استحکام خانواده کمک کند. به همان اندازه که مهریه‌ ناچیز اثر منفی بر زندگی می‌تواند داشته باشد، مهریه نامتعارف هم می‌تواند چنین تاثیری بر زندگی مشترک بگذارد. اینها تضمین‌کننده ادامه زندگی سالم نیست. به دلیل اینکه طلاق‌هایی با مهریه‌های بسیار سنگین جاری شده است». مدیر مرکز مشاوره دانشگاه صنعتی شریف، معتقد است: «دلایل روی آوردن به مهریه‌های نامتعارف می‌تواند متفاوت باشد. قریب به اتفاق کسانی که این مهریه را قائل می‌شوند کسانی هستند که شناخت کافی نسبت به زندگی و خانواده ندارند و موارد تحکیم بنیان خانواده را نمی‌شناسند». وی که مسؤولیت انجمن حمایت از نهاد خانواده را هم برعهده دارد، می‌افزاید:«در مطالعاتی که انجام داده‌ایم به این نتیجه رسیده‌ایم که شناخت درستی نسبت به مهریه نیست. همین که افراد می‌گویند مهریه را کی داده کی گرفته، نشان می‌دهد که شناخت کافی از مهریه در اذهان عمومی وجود ندارد و هنوز میان عندالمطالبه و عندالاستطاعه بودن مهریه تفاوتی قائل نیستند. عوامل تحکیم خانواده، عوامل حمایتی در خانواده، نقش رفتارهای منطقی، مبانی آشنایی و اراده برای زندگی را چندان نمی‌شناسند. تصور می‌کنند که مهریه سنگین ستونی است برای بقای زندگی در حالی که واقعا چنین نیست». دکتر احمدی حتی انتخاب مهریه‌های عجیب را نشانی از کمبود‌های اجتماعی، روحی، روانی و احساسی دانسته و می‌گوید: «این افراد تصور می‌کنند اگر داماد به عنوان مهریه یکهزار شاپرک را بگیرد و آزاد کند به عنوان درخواستی دست نیافتنی، به موفقیت بزرگی دست یافته‌اند اما خوشبختانه ‌آمار این افراد پایین است. باید بدانیم که بیش از 50درصد افراد جامعه مهریه را بالا تعیین می‌کنند در حالی که مهریه را باید به گونه‌ای تعیین کرد که به راحتی مرد بتواند آن را بپردازد و اگر هم پرداخته شد زن بتواند با ‌آن چند ماهی را سر کند چون به محض اینکه مرد اراده کند طلاق را جاری می‌کند. باید مهر طوری باشد که در زمان پرداخت نه بیش از اندازه به زن فشار بیاید نه به مرد ستم شود که زندگی‌اش به یغما برود».
بررسی دلایل اجتماعی مهریه‌های فانتزی
دکتر مجید ابهری، متخصص علوم رفتاری و آسیب‌شناسی اجتماعی که این نوع مهریه‌ها را مضحک و تأسف‌برانگیز می‌داند،‌ درباره دلایل این انتخاب به خبرگزاری فارس می‌گوید: «‌75 درصد از بانوان ایرانی فکر می‌کنند مهریه ضامن خوشبختی و تضمین‌کننده آینده آنهاست، در حالی که اکثریت خانواده‌ها بر اساس یک ضرب‌المثل معروف بر این باورند که چنانچه مرد قادر به ادامه زندگی بر اساس ناهنجاری‌های رفتاری، مشکلات اخلاقی و دیگر عوامل نباشد،‌ مهریه تضمین‌کننده خوشبختی نخواهد بود. متاسفانه در سال‌های اخیر بر اساس چشم و هم‌چشمی‌های بسیار آزار‌دهنده، تعدادی از دختران به علت خودنمایی یا فخرفروشی اقدام به تعیین مهریه‌هایی می‌کنند که در عین حال که مضحک هستند، باعث تاسف نیز هست. در پاره‌ای از اوقات البته در دنیای غرب، برای شوخی اینگونه مهریه‌های نامتعارف را تعیین و اعلام می‌کنند اما باور نمی‌کردیم در جامعه ما اینگونه باشد تا اینکه به چشم دیدیم که یک زن، برای جدا شدن از شوهر معتاد خود، یکصد کیلو بال مگس مهریه خود را مطالبه کرده است».
این متخصص علوم رفتاری و آسیب‌شناسی اجتماعی با بیان اینکه 85 درصد زوج‌هایی که جدا می‌شوند دارای مهریه بالا هستند، می‌گوید: «‌مهریه برای دوام زندگی و خوشبختی نیست، وقتی دختر و پسر همدیگر را بشناسند،‌ از نظر فرهنگی، مالی، شخصیت، دینی،‌ قومیتی، بینش‌های اجتماعی با هم تفاهم داشته باشند، مهریه جایگاهی در این میان ندارد». سیدجواد آرامی، جامعه‌شناس، تعیین مهریه نامتعارف برخلاف عرف را نشانی از عدم امنیت روانی فرد نسبت به طرف مقابل می‌داند که سعی می‌کند با موضوعات و مواردی که چندان متعارف نیست خودش را به نوعی با این مهریه‌های نامتعارف آرام کند. او می‌گوید: «زن با تعیین مهریه‌های نامتعارف، قصد دارد اگر پس از ازدواج متوجه شد فرد مورد نظرش استاندارد‌های لازم را ندارد، بتواند با پشتوانه‌ای که مهریه برایش ایجاد کرده فرد را تحت تاثیر قرار داده تا به استانداردهای او برسد. چنانچه مهریه سکه باشد، از لحاظ قانونی این مهریه تقسیم‌بندی و پرداخت می‌شود. اما فرض کنید مهریه زنی یکصد کیلو بال مگس، پول بسیار و اعضای بدن شوهرش است، در چنین حالتی از لحاظ قانونی مرد مجبور و متعهد می‌شود که مهریه‌ نامتعارف را پرداخت کند و با این کار نوعی نارضایتی به بار می‌آید. این موضوع نه‌تنها در واقع کمکی به وضعیت موجود فرد نمی‌کند بلکه در واقع نگرانی و مشکلات زوج را افزایش می‌دهد. تامین کردن این نوع مهریه ممکن است برای آن فرد مقابل دردسرهایی را به وجود آورد». این جامعه‌شناس با اشاره به این موضوع که دلیل اصلی تعیین مهریه‌های نامتعارف در ابتدا صرفاً خلاقیت و نوآوری بود، می‌افزاید: «مهریه آنقدر در وضعیت ارتباط زن و مرد موثر نیست و آن چیزی که خیلی مهم‌تر محسوب می‌شود این است که مهریه برای چه دلیلی به کار گرفته شده است. مهریه نامتعارف از نظر مالی هیچ پشتوانه‌ای نداشته و این حمایت هیچ ارزشی ندارد. تعیین مهریه‌های نامتعارف در ابتدا از روی تنوع و نوآوری اتفاق می‌افتد ولی در آخر کاملا به صورت نارضایتی و همراه با یک نگرانی بیش از حد و درازمدت برای فرد موردنظر که خیلی وقت‌ها هم موضوع این مهریه‌ها اتفاق نمی‌افتد، به اتمام می‌رسد».
مهریه‌ای باطل
اما در شرایط کنونی مهریه‌ها در چارچوب این قواعد نمی‌گنجند. علیرضا صداقتی، مستشار دادگاه تجدید‌نظر استان تهران در گفت‌وگو با فارس از ثبت مهریه‌های نامتعارف ابراز تاسف می‌کند. او با اشاره به پرونده مهریه‌ای که در آن مهریه زن، قلب شوهر بوده، می‌گوید: «این نوع مهریه‌ها منشأ حقوقی دارد و در دفتر‌خانه‌های ازدواج و طلاق ثبت می‌شود و ما شاهد رواج این نوع مهریه‌ها هستیم. به طور مثال می‌توان مهریه‌‌ای که به اندازه تاریخ تولد شاخه گل رز بود را نام برد. مهریه‌های نامتعارف مانند شاخه گل رز، قلب، اعضای بدن مانند یک دست و سفر دور دنیا نیز از جمله پرونده‌ها بوده است، در حقیقت متاسفانه این نوع مهریه‌ها در سند ازدواج ثبت می‌شود».
او درباره پرداخت این نوع مهریه‌های نامتعارف معتقد است: «در واقع پرداخت این نوع مهریه اشتباه و غیرممکن است چرا که اصل عقد صحیح است ولی مهریه باطل است. در حقیقت چیزی که مالیت نداشته باشد مثل اعضای بدن که مالیت ندارد، قابل اخذ و وصول نیست که بتوان به عنوان مهریه تعیین کرد، در حقیقت مهریه باطل است و به زن در این صورت مهر‌المثل تعلق می‌گیرد. چنانچه فرض کنیم مهریه سفر دور دنیا برآورد شده و به آن حکم داده شده است و ارزش‌ مالی و ریالی پیدا کرد، در این صورت می‌گویند فرد تکلیف دارد و تابع قرارداد مالی است و از آن تبعیت می‌کند که اگر توافق نکردند باید به بحث مالی کشیده شود که اگر بحث مالی شد، در این صورت بحث تخفیف مطرح می‌شود». مهرالمثل راهکار قانونگذار برای شرایطی است که پس از ازدواج مهریه زن تعیین نشده یا باطل باشد و متناسب به شخصیت زن و شرایط او از نظر حسب، نسب، سن، عقل و ثروت تعیین می‌شود، به عنوان مثال اگر در عقد ازدواج براى زن مهریه‏اى معلوم نشود یا مهریه‏اى حرام قرار داده شود، پس از ازدواج براى او مهرالمثل تعیین مى‏شود. البته این درباره عقد دائم است. در عقد موقت یا به اصطلاح صیغه باطل بودن مهریه موجب باطل شدن عقد می‌شود. صداقتی معتقد است: «این مهریه‌ها مسائل عرفی و عامیانه است، در هر صورت بحث مالیت در مهریه حرف نخست را می‌زند. در حقیقت خانواده‌ها نباید ارزش‌گذاری دختر را به این اعتبار حساب کنند و از روی چشم و هم‌چشمی، عرفی و عامیانه که بین فامیل وجود دارد و با مبنای رسم‌هایی غلط که شرعی و قانون نیست، مهریه‌های نامتعارف را تعیین کنند. در بحث جدایی و طلاق برخی از افراد مهریه‌های خود را در دادگاه می‌بخشند و گاهی پول هم به مرد می‌دهند تا بتوانند طلاق بگیرند. این چه کار عقلانی‌ای است که ما انجام دهیم که فقط ثبت می‌شود و اجرا شدنی نیست».