نسبت یهودیسم و مکتب فرانکفورت

شهاب زمانی
در شماره گذشته به بنیانگذاران واقعی مکتب فرانکفورت اشاره کردیم و گفتیم که لوکاچ و گرامشی با تکیه بر آرای هگل و ماکس وبر به بازنگری مارکسیسم پرداختند. ماکس وبر در شکل گیری مکتب فرانکفورت اثر زیادی داشت. از این رو، فهم بهتر درون مایه این مکتب، تأملی ژرف در آرای ماکس وبر را می طلبد که در این بخش با مروری گذرا به برخی از نظرات وی خواهیم پرداخت.
نظر ماکس وبر درباره جامعه مبتنی بر چند اصل است. از نظر او مسئله اساسی مورد مطالعه جامعه شناسی، کنش اجتماعی با روش تفهمی - تفسیری است. قبل از باب شدن این روش در مطالعات اجتماعی و علوم انسانی از روش علمی و تجربی (پوزیتیویستی) همانند علوم پایه و ریاضی استفاده می شد. روش علمی و تجربی با دارا بودن مولفه هایی چون مشاهده و آزمون پذیر بودن در علوم پایه و ریاضی، انقلابی به پا کرد و نتایج خوبی برای پیشرفت و توسعه علوم تجربی بشری داشت، اما تعمیم آن به مطالعات انسانی به دلیل پیچیدگی های روحی و روانی بشر و قابل پیش بینی نبودن رفتار او و تغییر لحظه به لحظه آن قرین موفقیت چون علوم تجربی نبود. از این رو، اگر در علوم تجربی از «علت» تغییرات صحبت می شود، در علوم انسانی تغییر رفتار وی «دلیل» دارد. این دریافت باعث شد روش های تفهمی و تفسیری و تأویل گرایی در مطالعات اجتماعی و انسانی که محور آنها «رفتار انسان» است، رایج گردد. به عبارت دیگر روش های تجربی علت کاو جای خود را به روش های تفهمی معنا کاو داد و دیگر به جای سوال از «علت» رفتار انسان، پرسش از «معنای» رفتار او بود. نکته دیگر وبر این بود که واقعیت اجتماعی جدای از محقق اجتماعی بوده و تحقیق بایستی جدای از ایدئولوژی و ارزش ها صورت گیرد. البته این جمله اگر چه از ظاهری آراسته و مثبت برخوردار است، اما در عمل قربانی فریب کاری فرهنگ غربی است. اصولاً هیچ رفتاری خارج از قواعد ارزش گذارانه در عالم بشری رخ نمی دهد و رفتار یک طرفه حتی دانشمندان غربی در ترجیح فرهنگ خود حاکی از عدم اعتقاد عملی به این گزاره است، اما متأسفانه به نظر می رسد این مقوله در فرهنگ های تبعی که در سطوح روشنفکری و دانشگاهی از فرهنگ غربی تغذیه می کنند، ارزش خود را حفظ کرده است. یکی دیگر از مباحث ماکس وبر که مورد توجه و بهره برداری فرانکفورتی ها قرار گرفت، بحث «اقتدار» است که در بررسی ساختارها و روابط اجتماعی در جامعه مدرن مورد توجه قرار گرفت. تقسیم بندی ماکس وبر از اقتدار به اقتدار سنتی، اقتدار کاریزما و قانونی از محورهای اساسی است که اصحاب مکتب فرانکفورت از آن در مکتب انتقادی خویش بهره برده اند. مارکوزه و انسان تک ساحتی وی تداعی کننده این اندیشه وبر است که معتقد بود« تکنولوژی روز به روز بر انسانیت و جامعه حاکمیت بیشتری پیدا می کند تا جایی که هیچ راه نجاتی برای انسان و جامعه وجود ندارد.» در این راستا ماکس وبر از قفس آهنین یاد می کرد.
قرائت انسانی خودبنیاد غربی از هستی برمبنای نگاه مادی گرایانه و عدم اعتقاد به هیج اصل ثابت و پایداری در بیرون از درک و فهم بشر، این تلون ها و تطورهای فکری را برای او به ارمغان آورده است و جالب است که فلاسفه غرب با تجدید نظر در آرای گذشتگان خود قصد دارند این نقایص و کاستی های بشری را جبران نمایند، اما باز هم در ورطه ای دیگر از تفریط و افراط یا جهل انسانی گرفتار می شوند و جالب تر از آن رفتار روشنفکران غربزده داخلی و بومی است که قصد دارند به زعم خود برای توسعه و ترقی جامعه ایرانی از همین نسخه غربی و از انقلاب فکری چون رنسانس و رفرماسیون که به تبع جامعه اسلامی پسوند اسلامی را به آخر آن اضافه می نمایند، استفاده کنند. در حالی که به قول شهید مطهری بسیاری از اعوجاجات و انحرافات فکری در غرب از کاستی های کلیسا شروع شد و چون آنها قادر به تأمین پرسش ها و نیازهای روزآمد نبودند، عرصه را برای تاخت و تاز بدون قید و بند اسب سرکش عقول غیرمهذب بشری در غرب خالی گذاشتند، اما دین مبین اسلام در کمال اتقان و استحکام در مبانی و اصول و توان چالش انگیز تاریخی خود از کاستی ها و نقایص کلیسا برخوردار نیست که بتوان با تجدیدنظر در آن (به اصطلاح شریعتی پروتستانتیزم اسلامی) به کلی سرمایه معنویت بشر را بر باد داد و انسان را در میانه راه ترقی رها کرد.
با وجود اینکه هورکهایمر، آدورنو، مارکوزه و هابرماس تحت تأثیر دیدگاه ماکس وبر قرار گرفته بودند و در جهت نوعی ترکیب ایده های ماکس وبر و فروید برآمدند، آنها با تکیه برآرای وبر، به نقد اندیشه و جامعه سرمایه داری پرداختند. طرح دیدگاه منفی و بدبینانه،حاکمیت تکنولوژی و فرهنگ صنعتی، بروکراسی و عقلانیت تکنولوژیکی و قانونی و نفی دیدگاه تاریخی در مکتب فرانکفورت متأثر از دیدگاه ماکس وبر است. بین اندیشه ماکس وبر و نظریه انتقادی، وجوه اشتراک عمده ای وجود دارد؛ باور به عقلانیت تکنولوژیکی یا عقلانیتی که بیانگر نظام اجتماعی مبتنی بر حاکمیت نیروهای مسلط جامعه با تکیه بر تکنولوژی است. دیگری نظر بدبینانه به دنیای جدید است، زیرا عقلانیت تکنولوژیکی مسلط است و نیروی مقاومی در جهت نفی آن وجود ندارد. از این رو، مارکوزه یکی از نظریه پردازان اصلی مکتب فرانکفورت در کتاب انسان تک ساحتی اظهار می کند:«دو طبقه اصلی جامعه سرمایه داری، یعنی بورژوازی و کارگران صنعتی چون کارگزاران موثر در جامعه، ناپدید شده اند و هیچ نوع خاص تسلط طبقاتی وجود ندارد. در عوض سلطه از طریق قدرت غیر شخصی (عقلانیت علمی تکنولوژی) که نتیجه مصرف توده ای است و جریان تولید را مطرح می کند، اعمال می شود.»
نکته قابل تأمل در اصحاب مکتب فکری فرانکفورت به مسلک و مذهب غالب آنها برمی گردد که یهودی هستند. اینکه چه نسبتی بین آرای یهودیسم و مکاتب فکری جدید چون نحله های مختلف لیبرالیسم، مارکسیسم و فاشیسم می توان برقرار کرد و اینکه یهودیت در شکل گیری آنها چه نقشی داشته است، از تأملات درخوری است که علاوه بر اینکه می تواند دلیلی بر مهجوریت این دین در اروپا و تلاش سخت کوشانه اندیشمندان یهودی برای رهایی از وضعیت نامطلوب شان در آنجا تلقی شود، به نکته عمیق تری نیز می تواند رهنمون شود و آن، این است که یهودیت به عنوان آئینی تحریف شده از آموزه های الهی موسی کلیم الله (ع) به مسلکی نژادپرست و مدعی هدایت جهانی بدل گشته است و سرمایه گذاری زیادی در عرصه های تولید فکر و فلسفه گذاشته است تا بدین وسیله مقدمات و بسترهای رسیدن به مدعیات خود که سروری دنیاست را فراهم نماید. این خط در بسیاری از مکاتب فکری، فلسفی، سیاسی و حتی هنری دو قرن اخیر اروپا قابل رصد و پیگیری است و بیشتر موسسان و نظریه پردازان تأثیرگذار آنها یا خود یهودی هستند و یا غیرمستقیم تحت تعالیم آن بوده و یا به شدت به دلایل مختلف هوادار آن بوده اند. در آستانه جنگ جهانی دوم، تبعید دسته جمعی بنیانگذاران نظریه انتقادی از فرانکفورت به آمریکا و دیگر نقاط توسط هیتلر باعث شد ایده های هگلی وجه غالب نظریه انتقادی و جهت دهنده به تحقیقات و فعالیت های این مکتب قرار گیرد و با انتخاب هورکهایمر به ریاست مرکز مطالعات و همکاری آدورنو و مارکوزه تمایلات فرویدی و به تبع گرایش فلسفی- روانی به جای تاریخی - اقتصادی وجه تمایز این دوره باشد.