اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش شصت و یکم)

* زندگی و زمانه ابن خلدون
ابن خلدون در سال 732 هجری و 1332 میلادی در تونس از خانواده ای اندلسی متولد شد. اصل خاندان وی به عرب یمانی حضرموت منتهی می شود و نسب او به وائل بن حجر که از بزرگان صحابه بود، می رسد. ابن خلدون منسوب به یکی از خاندان های حاکم اندلس است که از آغاز فتح اندلس به بعد اغلب به ریاست و وزارت نایل می شده اند. آنها بیشتر در شهری به نام اشبیلیه سکنی داشتند و زمانی که اندلس در سال 003 هجری دچار فتنه و آشوب گردید، اولین شهری که دست به انقلاب زد همین اشبیلیه بود که قیام کنندگان همگی از خاندان ابن خلدون بودند و روسای اشبیلیه را هم همین خاندان تشکیل می دادند. هنگامی که دولت موحدان در اندلس منقرض شد و وضع اندلس نابسامان گردید و شهرهای اندلس هم به همین وضع دچار شدند و مسیحیان یکی پس از دیگری شهرهای اندلس را تصرف کردند خاندان ابن خلدون از آینده خود بیمناک شدند و به مغرب مهاجرت کردند.
حضور در مجالس دولتی پدر با صاحب منصبان خاندان ابن خلدون باعث بروز دو احساس شیفتگی به جاه و مقام و دلبستگی به علم و دانش در ابن خلدون شد. از این رو، ابن خلدون گاهی به علم و دانش و گاهی به عرصه سیاست روی می آورد، اما در همه حال از کسب دانش غفلت نمی کرد تا اینکه توانست به کلی از زندگی سیاسی دوری گزیند و در اعتزال و انزوا به تألیف کتاب جامع خود «مقدمه» بپردازد. از ویژگی های دیگر زندگی ابن خلدون سفرهای زیاد وی به شهرهای مختلف است تا اینکه بعد از دریافت سمت مدرسی در مصر سکنی گزید، اما غم از دست دادن خانواده اش به دلیل غرق شدن کشتی آنها در راه مصر و کشته شدن آنها ضربه سختی به روح حساس وی وارد آورد.
بنابراین می توان زندگی او را به سه دوره تقسیم کرد:دوران نخست که زمان فعالیت های سیاسی وی در بلاد مغرب است و متجاوز از بیست سال طول کشید. دوران دوم که روزگار انزوا و عزلت وی است، چهار سال بود که باعث تولید اندیشه و نگارش و تألیف آثار وی در قلعه ابن سلامه که به تبعید در آن بوده، شده است. تاریخ بربر و زنادقه، تاریخ دو دولت (امویان و عباسیان) و مقدمه از آثار برجسته ابن خلدون است. دوران سوم، دوره اشتغال به تدریس، امور قضایی و تجدیدنظر در تألیفات از سوی ابن خلدون است که به مدت هیجده سال طول کشید.
* بسترهای شکل‌گیری اندیشه ابن خلدون
ابن خلدون در محیطی رشد کرد که تاریخ نگاری عقلی و تاریخ نگاری نقلی رواج داشته است. مهمترین نماینده تاریخ نگاری عقلی مسعودی است که باعث شد ابن خلدون از صورت تاریخ نگاری عقلی به محتوای تاریخ نگاری عبور کند. دومین مکتبی که ابن خلدون در آن رشد و زیست می کرد و از لحاظ معرفتی هم اهمیت دارد، مکتبی است تحت عنوان «فلسفه عرب تمدن اسلامی» که امروز به ابن رشد گرایی معروف است که به شدت در مقابل مکتبی قرار دارد که بر حفظ استقلال عقل تأکید می کند.
سومین مکتبی که ابن خلدون در آن زیست می کرد فقه و اصول است و به جای اینکه احکام شرعی را مستقیماً به ادله شرعی استناد دهد به ادله عمومی مقاصد تکیه می دهد و به همین دلیل در این نظریه دولت جایگاه مهمی دارد. یعنی دولت حدفاصل بین شریعت و مصلحت در جامعه است و لذا این مکتب قوی و اثرگذار بود، لذا ابن خلدون به دولت به عنوان نیروی محرکه تمدن تکیه می کند و می گوید:«این دولت ها هستند که تمدن ها را می سازند و عمران تابعی از ملک است.»
وی معتقد است که دولت می تواند با گستره چرخه عدالت بقای خود را تضمین کند و چرخه ای که بیان می کند این است که:
1- عالم بوستانی است که دولت نگهبان آن است.
2- دولت قدرتی است که سنت یا شریعت آن را حفظ می کند.
3- سنت یا قانون چیزی است که دولت آن را حفظ می کند.
وی ادامه می دهد که ارتش یار دولت است و نگهداری یار هم با ثروت امکان پذیر است و ثروت را هم رعیت پدید می آورد و رعیت احتیاج به امنیت دارد که دولت آن را تأمین می کند و امنیت را عدالت تأمین می کند و دولت هم باید عدالت برقرار کند.