پایان سایه نشینى مبارک دوم / س. حیدر پور

نزدیک نیم قرن است که جامعه مصر با این دوگانگى بزرگ کلنجار مى رود که نام متمدن ترین جامعه عرب را دارد اما در عین حال کمترین بهره را از تغییر و تحول سیاسى برده است. مدت زمامدارى حسنى مبارک در این کشور به سومین دهه نزدیک مى شود. افسر کهنه کار نیروى هوایى مصر اکنون نه تنها رکورد حکومتدارى در مصر را شکسته بلکه در جهان عرب نیز از همه همتایان خویش پیشى گرفته است.

اما هر سالى که از عمر سیاسى مبارک مى گذرد، جمع تازه اى به صف مخالفان آن افزوده مى شود. در حلقه رهبران عرب بیش از همه درباره جانشینى حسنى مبارک سخن رفته است. مسأله جانشینى او مدت ها است که دستور کار اصلى مبارزات گروه هاى داخلى این کشور قرار گرفته است تا حدى که جنبش مبارزاتى این کشور شعار الکفایه «بس است» را براى خویش برگزیده است.

این سؤال که جانشین مبارک کیست به طرز شگفت آورى در سطح جامعه مطرح است. آینده سیاسى کشور وابسته به پاسخ این سؤال است. یکى از جنبه هاى جالب و شگفت آور دوران زمامدارى حسنى مبارک که کمتر درباره آن صحبت شده، این است که او هیچگاه کسى را به عنوان قائم مقام یا وارث خود تعیین نکرده است. مبارک غایب اصلى تمام جلساتى بوده که موضوع آن، دموکراسى و اصلاحات بوده است، دست کم دیپلمات هاى عرب این سخن رئیس جمهور مصر را به خاطر دارند که زمانى به صراحت در نشستى خطاب به دیپلمات هاى آمریکایى که طرح اصلاحات سیاسى آورده بودند گفته بود که او واقعاً هیچ علاقه اى به طرح بزرگ دولت بوش براى اصلاحات و دموکراسى در خاورمیانه ندارد. او در آن جلسه با صداى بلند در اعتراض به این طرح ها گفته بود که تمام این ابتکارات طورى طراحى شده اند که « گویى هیچ دولتى دراین منطقه وجود ندارد و یا این که این دولت ها و کشورها، هیچ حاکمیت یا مالکیتى برخود و سرزمین شان ندارند.»

تا مدت ها مشکل مبارک این بود که جانشین خویش را ازمیان چه کسى برگزیند.

مبارک همیشه بین این دو راهى قرار گرفته است که یک نظامى را به عنوان جانشین تعیین کند یا یک فرد غیرنظامى را، اما به نظر مى رسد او امروزه از میان این دو گروه یک نفر را به عنوان جانشین احتمالى خود تعیین کرده است. او پسرش «جمال»را به ژنرالى از دسته نظامیان ترجیح داده است. مدت ها در محافل مصر مطرح مى شد که جانشین افسر کهنه کار قاهره یک ژنرال سرشناس خواهد بود به نام «عمر سلیمان». او رئیس سازمان اطلاعاتى کشور است که از قدرت فراوانى در ساختار کشور برخوردار است. این ژنرال ۷۰ ساله هم اکنون از سایه خارج شده است. اما ظاهر شدن ژنرال سلیمان همزمان با ظهور پدیده جدید مصر، جمال مبارک صورت گرفت . جمال مبارک پسر جوان تر حسنى مبارک، اکنون ۴۴ سال سن دارد. ژنرال سلیمان که به طبقه عالیرتبه مصر یعنى نظامیان تعلق دارد، از شرکت کنندگان در جنگ اعراب و اسرائیل است، ژنرال هاى قدرتمند مصر که زمام امور را در این نقطه طلایى خاورمیانه در دست دارند همواره ترجیح مى دهند که یک نظامى جانشین مبارک شود.آنها بر این باورند که مصر، کشورى نیست که حکومت موروثى داشته باشد. مى گویند چنین چیزى هیچ وقت در مصر اتفاق نیفتاده است و سنت بر این است که کشور توسط یک نظامى اداره شود.

اما امروز بر همه مسجل شده است که حاکم قاهره در میان این دو طیف یا دو نظریه جانشینى میل به فرزند خویش دارد. او درباره آینده سیاسى خویش و آینده مصر به همان شیوه اى مى خواهد عمل کند که رسم شاهان و امراى عرب است. حتى اگر این تصمیم در هاضمه روشنفکران منتقد یا حتى نخبگان موافق او دشوار آید.

به هر حال اکنون بار دیگر با شدت گرفتن بیمارى مبارک موضوع جانشینى او بر زبان ها افتاده است. دوربین رسانه ها بیش از همه در پى شکار تصویر جمال مبارک فرزند و جدى ترین نامزد او هستند. لذا هیچ کس وقتى کاخ ریاست جمهورى مصر موضوع بیمارى او را تکذیب کرد آن را جدى نگرفت.

افکار عمومى این کشور با حساسیت غیر قابل وصف ماجر اهاى درون حاکمیت قاهره را تعقیب مى کنند و همه در پى پاسخى براى این پرسش تاریخى هستند که آیا زمان یک تصمیم و تحول فرا رسیده است. مطبوعات و رسانه هاى مصر چندان مجاز نیستند که حول این مسأله مانور بدهند؛ به همین دلیل اغلب مصرى ها خبرهاى مربوط به وضع جسمى یا موقعیت سیاسى مبارک را از کانال رسانه هاى خارجى بویژه اینترنت تعقیب مى کنند.

در چند ماه اخیر ورود برخى از روزنامه ها به این ماجرا به قیمت زندانى شدن چند روزنامه نگار و محکومیت سنگین سردبیر محبوب نشریه الدستور تمام شد. آنها جرم شان این بود که مسأله بیمارى مبارک را مطرح کرده بودند. دادگاهى در این کشور، اقدام ۷ روزنامه نگارى که در رسانه خویش موضوع بیمارى مبارک و بحث جانشینى او را پرداخته بودند با اتهام انجام اقدامات ضد دولتى از جمله بدنام کردن حسنى مبارک و پسرش محکوم کرد. قصه از این قرار بود که مبارک مجبور شد در اثر بیمارى خویش در چند اجلاس مهم جهان عرب شرکت نکند، آخرین مورد آن قرار سفر رئیس جمهور به ریاض در ایام فطر بود که به دلیل شرایط جسمى وى لغو شد.

اما فشارهاى سیاسى حاکم بر قاهره براى آن که مشى سخت گیرى نسبت به مخالفان را کنار بگذارد افزایش یافته است.

علاوه بر فشارهایى که از جانب مخالفان دولت مصر صورت مى گیرد، برخى سازمان ها و دولت هاى غربى نیز آن کشور را براى انجام اصلاحات سیاسى تحت فشار گذاشته است. اتحادیه اروپا در آخرین موضع گیرى خویش از کندى روند اصلاحات در دولت مبارک گلایه کرده در این حال در بیانیه اى که به تازگى از طرف سخنگوى کاخ سفید منتشر شده در مورد آزادى هاى مطبوعات و حقوق اجتماعى در مصر انتقاد شده است.

سیر بحث جانشینى

زمانى که بحث جانشینى مبارک مطرح شد نام بسیارى از چهره هاى پرآوازه مصر در لیست رهبران احتمالى آینده این کشور مطرح گردید. از ژنرال سلیمان، رئیس تشکیلات اطلاعاتى مصر تا صفوت شریف دبیرکل حزب حاکم این کشور. اما اکنون همه آن اسم هاى مهم و مدعیان بزرگ کنار رفته اند و فقط نگاه ها به سوى سیاستمدار جوان عضو خاندان مبارک رفته است.

به باور بسیارى از ناظران جمال ۴۴ ساله اکنون فاصله چندانى با تصدى کرسى رهبرى مهمترین کشور جهان عرب ندارد. این ناظران تأکید مى کنند که حسنى مبارک همه مقدمات انتقال قدرت به فرزند خویش را فراهم کرده است. او حزب حاکم مصر به نام حزب دموکراتیک ملى که همه ارکان قدرت را در دست دارد، نسبت به پذیرش رهبرى جمال توجیه کرده است.

نام جمال یا مبارک دوم زمانى بر زبان ها افتاد که نسیم اصلاحات و تغییر در فضاى سکون سیاسى جهان عرب وزیدن گرفت. به طور خاص از میانه دهه ۹۰ تعدادى از رهبران عرب در اثر بیمارى و مرگ طبیعى از صحنه حذف شدند و به ناچار حکومت هاى مهمى مانند اردن، مراکش و قطر در معرض بحث جانشینى قرار گرفتند. این چرخه نقل و انتقال قدرت از پدر به پسر در این ۲ دهه به طور مستمر جریان داشته است. نخستین گروه از رهبران جوان را محمدشاه ششم در مراکش و عبدالله دوم در اردن تشکیل دادند و حلقه بعدى بشار اسد در سوریه و محمد زائد در امارات به حساب مى آیند.

از همان زمان که نسل دوم شاهزادگان عرب به سمت کسب جایگاه رهبرى خیز برداشتند، نام جمال مبارک در کانون نگاه ها نشست. با تقویم سیاسى اعراب باید گفت که اکنون نزدیک یک دهه در قدرت یابى جمال تأخیر افتاده است.

اما شاید معضل اصلى در جانشینى جمال، ناسازگارى فرهنگ سیاسى مصرى ها با پدیده موروثى بودن قدرت باشد. به عبارتى مسأله این است که حاکم قاهره ایده واگذارى منصب به فرزند را چگونه مى خواهد در کشورى که از سنت پادشاهان عرب گریزان است جامه عمل بپوشاند. شاید بسیارى افراد در مقایسه دوره ۳۰ سال اخیر هیچ تفاوتى میان رهبرى حسنى مبارک با حکومت هاى مطلقه جهان عرب نبینند، اما تجربه حاکى از این است که مصرى ها چندان در سنت تاریخى خویش در پى انتقال قدرت به شیوه موروثى نبوده اند.

جمال عبدالناصر و انورسادات هردو پسر داشتند، اما هیچ وقت چنین چیزى را پیشنهاد ندادند. به این صورت ماجراى جانشینى مبارک دنیایى پر از سؤال و ابهام است.

شباهت ها و تفاوت هاى پدر و پسر

از مهم ترین سؤالاتى که ذهن افکار عمومى مصررا به خود جلب کرده است، افکار و اندیشه هاى جمال است و این که آیا او همان راه پدر را دنبال خواهد کرد یا آن که سنتى تازه برپا خواهد ساخت، شباهت ها و تفاوت هاى مبارک دوم با حاکم امروز قاهره چیست؟

در این راستا دو نگاه کاملاً متفاوت وجود دارد:

کسانى که به تفاوت این آقازاده با پدر تأکید مى کنند معتقدند حتى آداب و رفتار ظاهرى او نیز شباهتى به پدرش ندارد. خود جمال نیزهمانندسیف الاسلام پسرقذافى ، تلاش زیادى مى کند تا این تفاوت را حتى در ظواهر لباس و رفتارش به رخ بکشاند. به نوشته یک روزنامه نگار مصرى، جمال با چهره خندان خویش اخم و عبوسى صورت پدر را مى پوشاند و نوع نگاه او بیشتر شبیه مادر ولزى اش «سوزان» است تا حسنى مبارک. او آخرین تحولات دنیاى مد را پیگیرى مى کند و بهترین کت و شلوارهاى انگلیسى و کفش هاى چرم ایتالیایى را مى پوشد.

از تفاوت هایى که حامیان آقازاده مبارک برآن تأکید مى کنند گرایش ها و علایق شغلى جمال است. برخلاف پدرش که به عنوان یک خلبان دل در گرو فعالیت ها و مشاغل امنیتى و نظامى داشته است و حتى در ایام رهبرى نیز بیشترین تلاش خویش را صرف تحکیم قدرت امنیتى مصر کرد، جمال علاقه خویش را متوجه فعالیت هاى اقتصادى و تکنولوژیک کرده است. از نظر حرفه اى، جمال یا آن گونه که دوستانش او را صدا مى کنند «جیمى» یک بانکدار حرفه اى است. یک مشاور اقتصادى و مؤسس و عضو هیأت مدیره سازمان ها و مؤسسات مختلف. در توصیف این بخش از خصوصیات او یک کارشناس مصرى نوشته است جمال در دانشگاه آمریکایى قاهره تحصیل کرده است و به ماشین هاى اسپورت علاقه بسیارى دارد. برخلاف بسیارى از فرزندان رهبران جهان عرب، وى در ابتدا هیچ میل و اشتیاقى براى ورود به دنیاى سیاست و جانشینى پدر نداشته است. اما اندکى پیش از ۱۱ سپتامبر، پدرش تصمیم گرفت تا وى را وارد دنیاى سیاست کند.

آنچه از زندگینامه فرزند مبارک در دست است او پس از ورود به حزب حاکم مصر پله هاى ترقى را طى مى کند. جمال در سلسله مراتب حزب دموکراتیک حاکم، ریاست کمیته اى را به عهده گرفت که مسئول بررسى سیاست هایى براى اصلاحات در کشور شد. با این حرکت بود که او تلاش کرد که همزمان با صعود از نردبان ترقى و رسیدن به طبقات بالاى «حزب دموکرات »حاکم تصویر یک جوان اصلاح طلب عرب را از خود به نمایش بگذارد و نگاه طیف تحول خواه این کشور را به خود جلب کند.

بروشورهایى که بعد از این خود حزب نیز منتشر کرد از فرزند مبارک تصویرى به عنوان یک تکنوکرات طرفدار تجارت نیز در اذهان مى ساخت که آرزوى مدرنیزه کردن «حزب ناسیونال دموکرات» و حامى آزادى اجتماعى جوانان مصرى را دارد. بر پایه گزارش هاى حزب حاکم، جمال اکنون در آوردن دانشجویان جوان به درون جناح سیاست حزب موفق شده و قول داده است که سطح استانداردهاى سیاست را با آموزش و علم در کشور نیز افزایش دهد.

به اعتقاد ناظران مصر معرفى یک چهره اصلاح طلب از جمال سیاستى دقیق بود که بسیارى از حکومت هاى بسته عرب پس از موج دگرگونى فضاى بین المللى همزمان به سوى آن خیز برداشتند. این حرکت در قالب نظریه مشهور و مورد علاقه آمریکایى ها یعنى اصلاحات تدریجى یا تغییرات آرام صورت گرفت و هدف نهایى اش این بود که حاکمان نظام هاى فردگراى عرب را به یک جابه جایى و نقل و انتقال در درون حکومت راضى کند و به این طریق موج قدرت رو به افزایش اپوزیسیون نیرومند آنها را خنثى سازد.

به گفته یک محقق مصرى، یکى از توانایى هاى جمال، اطلاع او از همین نیاز و ضرورت اصلاحات است. او فهمیده که جامعه مصر بیش از همه جوامع عرب مهیاى تغییر است. دوسوم جمعیت کشور زیر ۳۵ سال سن دارد. سالانه ده ها هزار فارغ التحصیل وارد بازار کار مى شوند که آنها به جمعیت بیکار کشور اضافه مى شوند. از طرفى او همچنین به نفوذ روزافزون اپوزیسیون این کشور نیز اشراف پیدا کرده است و مى داند که یک دلیل گرایش به آن، یأس از حکومت و سرکوب خواسته ها و مطالبات مردم است.

جمال در طرح این دیدگاه هاى خویش از حمایت بى دریغ محافل غربى و آمریکایى بهره مند بوده است تا حدى که یک مقام رسمى آمریکا گفته بود: او (جمال ) تأثیر خوبى بر طرف مقابل مى گذارد. او بسیار مطمئن تر از پدرش است و اعتماد به نفس خوبى دارد. حدود سه سال پیش جمال به ایالات متحده سفر کرد که این نخستین سفر رسمى او به واشنگتن شمرده مى شد و در مصاحبه اى که با روزنامه واشنگتن پست انجام داد خاطرنشان کرد: اصلاحات در سیستم همه پرسى مصر به هیچ وجه در دستور کار قرار ندارد. او انتقادات از مبارک را رد کرد.

با این وصف اصلاح طلبان دولتى مصر و متحدان غربى آنان امیدوارند که «جمال مبارک» بتواند در گشودن درهاى یک دموکراسى مطلوب آنان به روى کشور، به آنها کمک نماید اما این تصویر اول از بازمانده رهبر مصر است، آن سوى این تصویر اصلاح طلبانه نگاه کسانى قرار دارد که معتقدند که اولاً از آقازاده جوان حزب حاکم مصر در اصلاح ساختار سیاست نظامى گراى این کشور کارى بر نمى آید. در ثانى او در محاصره اى از شبکه هاى قدرت داخلى و خارجى ناگزیر همان راه پدر را خواهد رفت.

بنابراین واقعیتى که رهبران قاهره دائم در تکذیب و نفى آن هستند این است که توانایى جمال ۴۴ ساله از سوى سران حاکمیت مورد تردید قرار گرفته است و پافشارى حسنى مبارک بر این امر رنجش و نگرانى افراد قدیمى تر حزب ناسیونال دموکرات را عمیق تر خواهد ساخت.

این مسأله چند بار در مطبوعات خود مصر مطرح شد که مبارک، جمال را على رغم نارضایتى ژنرال ها براى جانشینى خود تعلیم مى دهد.

اما اگر گروه نخبگان حکومتى در توانایى هاى جمال تردید افکنده و جایگزینى او را یک خطر مى بینند، روشنفکران و احزاب این کشور در اساس و مبناى این اتفاق تردید مى افکنند. از همین زاویه است که منتقدان این کشور معتقدند که دوره انتقال با چالشى عمیق روبه رو خواهد شد و مبارک در این تصمیم خویش ریسک بزرگى کرده است. ریسک رودررویى با همه آنهایى که سال ها رنج حبس و شکنجه را به امید گشوده شدن راه تغییر حاکمیت به جان خریده اند. «هشام کاظم» ناشر هفته نامه قاهره تایمز و رئیس سازمان حقوق بشر مصر در گفتارى هر دو وجه از خطرات جانشینى جمال را توصیف کرده است . او مى گوید من سخنرانى هاى جمال مبارک را به دقت دنبال کرده ام. او توانایى رهبرى کشور بزرگ مصر را ندارد و باید بگویم که چیز جدیدى در آنها وجود ندارد. او یک فرد متوسط است. هشام کاظم سرسختانه براین باور است که جمال جانشین مناسبى براى حسنى مبارک نیست. او مى گوید: مبارک باید خطرات جایگزینى پسرش به جاى خود را درک کند. اگر او به این مقام برسد، دوام نخواهد یافت و شاید تنها براى مدت کوتاهى بتواند دوام بیاورد اما در نهایت با کودتا روبه رو خواهد شد. اگر چه خود جمال بار ها این موضوع را تکذیب کرده، ولى این تکذیب ها روى شیوع این تفکر اثر نداشته است، چرا که در این کشور جانشین مشخص دیگرى براى حسنى مبارک وجود ندارد. حتى از یک جهت به تعبیر یک کارشناس مصرى، وضعیت جمال، مجسم کننده وضع دشوار مصر است : از یک سو وجود زمینه و ظرفیت تغییر و از سوى دیگر عدم توانایى براى انجام آن.