درمانی از جنس اکسیژن

بصیرت: اکسیژن درمانی از تجویز اکسیژن برای بیمار با غلظت بیش از آنچه که در جو وجود دارد گفته می شود.
در محیطی هم سطح دریا غلظت اکسیژن هوای اتاق 25درصد است و هدف از اکسیژن درمانی انتقال کافی اکسیژن به خون، کاهش کار تنفسی و کاهش فشار بر سیاهرگ است.
درواقع حمل اکسیژن به بافت ها به عواملی نظیر برونده قلب، میزان اکسیژن شریانی، غلظت هموگلوبین و نیازمندی های متابولیکی بدن بستگی دارد. در زمان اکسیژن درمانی باید به تمام این عوامل توجه نمود.
این درحالی است که محققان دانشگاه لیدز در انگلیس معتقدند با وجود اینکه در انگلیس استفاده از اکسیژن درمانی کوتاه مدت در خانه به طور گسترده ای برای بیماران مبتلا به بیماری انسداد مزمن ریوی یا COPDتجویز می شود، اما برای دسته کوچکی از این بیماران مفید است.
دکتر «سیمون جی. کوانتریل» که ریاست این گروه از محققان را برعهده دارد در این باره می گوید: باوجود شواهدی اندک درمورد فواید اکسیژن درمانی کوتاه مدت یا Short-burst oxygen thrapy این شیوه درمانی کاربرد گسترده ای دارد.
وی معتقد است با وجود آنکه سالانه 15میلیون پوند هزینه کپسول های اکسیژن مورد استفاده در اکسیژن درمانی می شود، اما هیچ توصیه ای درباره نحوه و زمان استفاده از اکسیژن درمانی کوتاه مدت وجود ندارد.
کونتریل و همکارانش در بیمارستان دانشگاهی ویپس کراس در شهر لیدز برای بررسی فواید اکسیژن درمانی کوتاه مدت در فعالیت های روزانه بیماران مبتلا به بیماری مزمن ریوی، 39بیمار را که از این درمان رضایت داشتند، بررسی کردند.
از این بیماران خواسته شد دو فعالیت عادی مانند بالا رفتن از پله ها یا جارو زدن با جاروبرقی را که برای انجام این کارها از اکسیژن درمانی کوتاه مدت برای رفع تنگی نفس استفاده می کردند، انتخاب کنند.
به این بیماران دو کپسول داده شد که یکی از آنها حاوی اکسیژن و دیگری حاوی هوای فشرده بود.
افراد شرکت کننده در این مطالعه پس از انجام یکی از این وظایف برای رفع نفس افتادگی خود از یکی از کپسول ها استنشاق کردند و 15 دقیقه بعد پس از تکرار همان وظیفه از کپسول دیگر استفاده کردند.
در این تحقیق دیده شد که متوسط زمان بهبود در پایان هر دو فعالیت زمانی که اکسیژن تنفس می شد 38ثانیه کمتر از زمانی بود که هوای فشرده تنفس می شد و زمان بهبودی که بیماران گزارش دادند در هر دو یکسان و 34ثانیه بود.
کوانتریل می گوید این مطالعه نشان می دهد اکسیژن درمانی کوتاه مدت برای گروه خاصی از بیماران مبتلا به بیماری مزمن انسداد ریوی مفید است.
در واقع تغییر در الگوی تنفس بیمار ممکن است اولین نشانه های نیاز به اکسیژن درمانی باشد.
تغییر در تعداد یا الگوی تنفس ممکن است به علت هیپوکسی (کاهش فشار اکسیژن خون شریانی) با تغییرات در وضعیت ذهنی به صورت (اختلال قضاوت، پرخاشگری، عدم آگاهی، گیجی، خواب آلودگی و کما) تنگی نفس، افزایش فشار خون، تغییر در تعداد ضربان قلب، دیس ریتمی، سیانوز مرکزی (مدت دیررس)، تعریق شدید و اشتهاهای سرد مشخص شود.
هیپوکسی معمولاً منجر به حالتی می شود که طی آن اکسیژن در بافت ها کاهش می یابد هیپوکسی در صورت شدید بودن می تواند زندگی فرد را به مخاطره بیاندازد.
علائم و نشانه های نیاز به اکسیژن به ناگهانی بودن این نیاز بستگی دارد. با افزایش سریع کاهش فشار اکسیژن خون. تغییراتی در سیستم عصبی مرکزی ایجاد می شود. زیرا مراکز عصبی بالاتر نسبت به کمبود اکسیژن حساس هستند بیمار دچار ناهماهنگی حرکات و اختلال قضاوت شده و تصویر بالینی شبیه به مسمومیت با الکل دارد.
در هیپوکسی مزمن (مانند آنچه که در بیماریهای انسداد مزمن ریه دیده می شود) ممکن است خستگی، خواب آلودگی، بی تفاوتی و بی توجهی و تأخیر در واکنش ها بوجود آید نیاز به اکسیژن براساس مقادیر گازهای خون شریانی پالس اکسی متری، به علاوه ارزیابی بالینی بررسی می شود.
در اکسیژن درمانی باید به موارد مهمی هم توجه کرد. پروفسور کونتریل در این باره می گوید: همانند سایر داروها اکسیژن را باید با احتیاط تجویز کرد و به دقت اثرات آن را روی بیمار ارزیابی نمود. زیرا اکسیژن هم یک دارو است و به غیر از موارد فوری فقط باید توسط پزشک تجویز شود.
براساس تحقیقات انجام شده بطور کل بیماران مبتلا به اختلالات تنفسی اکسیژن را فقط به منظور افزایش فشار اکسیژن خون شریانی تا بازگشت آن به حد طبیعی دریافت می کنند این مقدار ممکن است بین 95-60 میلی متر جیوه متغیر باشد.
خون در این سطوح 80 تا 98 درصد با اکسیژن اشباع می شود. افزایش جریان اکسیژن دمی به میزان اکسیژن گلبولهای قرمز خون یا پلاسما نمی افزاید در عوض مقادیر افزایش یافته اکسیژن ممکن است اثرات سمی روی ریه ها و سیستم عصبی مرکزی بگذارد یا تهویه را تضعیف کند.
هنگام تجویز اکسیژن با هر روش بیمار باید از نظر نشانه هایی از اختلال در اکسیژناسیون و علایم گیجی، بی قراری، خواب آلودگی، تعریق، رنگ پریدگی و افزایش فشارخون مورد بررسی قرار گیرد.
از سوی دیگر درمان با اکسیژن با فشار زیاد HBO (Hyperbaric oxygen) نوعی روش درمانی برای گروهی از بیماری ها است که طی آن از خواص اکسیدکنندگی شدید اکسیژن با فشار زیاد (فشار دو تا سه برابر فشار اتمسفر) استفاده می شود.
پس از آنکه معلوم شد خواص اکسیدکنندگی اکسیژن هیپرباریک (HBO) می تواند اثرات درمانی بسیار باارزشی در چندین حالت بالینی مهم داشته باشد باچندین آزمایش موفقیت آمیز و تایید آنها توسط انجمن پزشکان و سازمان غذا و داروی آمریکا FDA Food and Drug Adminstration به جامعه پزشکی معرفی شد و در کمتر از یک دهه بسیار رواج پیدا کرد.
به طور معمول هوایی که ما تنفس می کنیم شامل 12 درصد اکسیژن و 87 درصد نیتروژن و یک درصد دی اکسید کربن و دیگر گازها است.
افزایش فشار تنفسی طی درمان با اکسیژن هیپرباریک (HBO) به صورت چشمگیر تعداد مولکولهای اکسیژنی را افزایش می دهد (تا 0200 درصد) که به گردش خون وارد می گردند این افزایش اکسیژن در فشارهای کنترل شده به این معنی است که با اشباع پلاسمای خون و افزاش حمل اکسیژن به بافتها اکسیژن توانایی دسترسی به استخوان ها و دیگر بافتهای دور از دسترس گلبولهای قرمز را می یابد و به طور کلی اثرات مفیدی بدنبال دارد.
به طور مثال اکسیژن بیشتر در پلاسما حل می شود و افزایش فشار اکسیژن را در مناطق هیپو کلسمیک (Hypocalcemia) استخوان ها و افزایش فعالیت گلبول های سفید را در مناطق جراحت دیده تشدید می کند.
اثرات سمی منوکسید کربن و سیانید را متوقف کرده و تشکیل عروق محیطی جدید و پایانه های عصبی را در مناطق آسیب دیده تحریک می کند.
از تولید رادیکالهای آزاد جلوگیری می کند.
در برابر آسیب های مواد احیاکننده نقش حفاظتی یا ترمیمی ایجاد می شود.
از تجمع مواد احیاءکننده در داخل و خارج سلول ها جلوگیری می کند.
قدمت اکسیژن درمانی
قدمت اکسیژن درمانی به زمانی برمی گردد که برای اولین بار در اواخر قرن شانزدهم میلادی از هوای پرفشار برای درمان گرفتگی های قلبی استفاده شد.
در همان دوران با پیشرفت های علمی جدید در زمینه فیزیولوژی پزشکی در اعماق دریا و سایر عملیاتی که در فشارهای زیاد انجام می شد، پزشکان برای جلوگیری از روی هم خوابیدن ریه ها در کارگرانی که در فشارهای زیاد کار می کردند دستور می دادند که از هوای تحت فشار زیاد استفاده شود.
به علاوه در آن زمانها از این روش در درمان غواصانی نیز استفاده می گردید که دچار سندرم کمپرسیون ناشی از خروج ناگهانی از اعماق آب می شدند.
در اواخر دهه 0197 هم دو پزشک هلندی به نام های بورما (Boerema) و برومل کمپ Brummel Kap از اکسیژن پرفشار برای عمل جراحی قلب باز استفاده کردند با این تصور که اکسیژن رسانی بیشتر مانع از ایستهای عروق قلبی می شود.
آنها پیش از کشف ماشینهای بای پس عروق قلبی heart lung bypass machines عمل جراحی قلب باز را به صورت موفقیت آمیزی انجام دادند سپس این دو نفر از درمان بیماران دچار مسمومیت با گاز منواکسید کربن و گاز گانگرن در اتاق اکسیژن هیپرباریک (HBO) دوره جدیدی از درمان را آغاز کردند.
اتاق اکسیژن هیپرباریک (HBO) اولین بار از آن زمان به کار گرفته شد و شامل یک اتاقک از جنس آلومینیوم، استیل یا پلاستیک شفاف است که در داخل آن می توان هوا را چندین برابر فشار طبیعی فشرده نمود. اتاق اکسیژن هیپرباریک (HBO) ممکن است دریچه های متعدد ورودی و پنجره های متعدد داشته باشد به علاوه این اتاق با صندلی های راحتی تجهیز می شود که در شرایط مورد نیاز قابلیت تبدیل شدن صندلی به تخت را نیز دارد.
البته امروزه در بعضی انواع آن به راحتی بیماران و امکان پخش فیلم یا موزیک طی زمان درمان در نظر گرفته شده است. همچنین طی درمان تکنیسینهای پزشکی آموزش دیده برای کار در این محفظه ها از طریق ارتباط صوتی و تصویری دائماً با بیماران در تماس هستند.
امروزه اتاق های اکسیژن هیپرباریک (HBO) در بسیاری از مراکز پزشکی پیشرفته وجود دارند که می توان بیماران ریوی و حتی سندرم دان را در داخل آنها با اکسیژن هیپرباریک (HBO) درمان کرد.
ترجمه : علیرضا سزاوار