روسیه و رفتارهای پارادوکسی

سیامک باقرى
روابط ایران و روسیه به ویژه در زمینه فعالیت های هسته ای همواره تحت شرایط مختلف با فراز و فرودهایی همراه بوده است. اما این وضعیت از زمان به قدرت رسیدن مدودف در کاخ کرملین شدت بیشتری به خود گرفته و گویا ماهیت جدیدی پیدا کرده است.
به عنوان نمونه، روس ها در چند ماه اخیر ابتدا به قطعنامه چهارم تحریم علیه تهران رأی مثبت دادند. متعاقباً به تعهدات خود در موضوعات مختلف به ایران مانند سامانه موشکی دفاعی اس 300 عمل نکردند، ازسوی دیگر با حضور ترکیه و برزیل در مذاکرات مربوط به موضوع هسته ای ایران مخالفت کرده و مهمتر از همه سخنان دیمیتری مدودف درخصوص نزدیک بودن آستانه دستیابی ایران به سلاح هسته ای است که واکنش شدید ایران را به دنبال داشته است. پس از چنین موضع گیری هایی، شاهد مواضع متفاوت و معکوسی از جانب مقامات روسی هستیم از جمله مخالفت شدید روسیه با تحریم های یکجانبه اتحادیه اروپا و آمریکا علیه ایران، طرح خروج روس ها از مذاکرات 1+5 در واکنش به تحریم های جدید اروپا، استقبال از تمایل ایران برای از سرگیری مذاکرات فنی و تأکید بر اهمیت دعوت نمایندگان برزیل و ترکیه جهت شرکت در این دیدار و مخالفت با هرگونه اقدام غیرمتعارف و فشار بیشتر علیه ایران.
با این حال هرچند درخصوص رفتارهای مزبور تحلیل های مختلفی ارائه شده است اما این سوال مطرح می شود که چرا روس ها پس ازموضع گیری های اعتمادسوز و بسترساز ماجراجویی های کاخ سفید در قبال ایران، مجدداً رفتارهایی را اتخاذ کرده که تأکید بر حفظ و افزایش روابط و طرد هر نوع اقدامات ماجراجویی علیه ایران دارد؟ محورهای مختلفی را می توان در این رابطه ذکر کرد:
1- هشدارها و فشارهای ایران به روس ها: هشدارهای رییس جمهوری ایران و سایر مقامات کشورمان این پیام را برای مقامات روسی داشت که هزینه فاصله گرفتن از ایران برای روسیه بالا است و ایران قادراست در روابط خود با روسیه قاعده بازی را به سمتی تغییر دهد که به ضرر روس ها تمام شده و روابط با سایر کشورها جایگزین آن گردد. پیام دیگر هشدار ایران برای روسها این بود که حرکت آنها نسبت به ایران نتیجه دلخواه آنها را که از جمله تغییر رفتار و گرفتن امتیاز بیشتر است، در برنداشته باشد.
2- فشارهای داخلی روسیه: به دنبال رفتار بی اعتمادساز کرملین در قبال ایران، انتقادات فزاینده ای را در داخل روسیه به ویژه از سوی جناح های ملی گرای این کشورایجاد کرد و آنها در خطاب به مقامات تأکید داشتند که رویکرد جدید کرملین، توافقات نظامی و اقتصادی روسیه با ایران را قربانی ملاحظات مبهم سیاسی کرده است. از همین‌رو، رئیس جمهور روسیه گفته است، اعمال تحریم های یک جانبه به وخیم تر شدن اوضاع خواهد انجامید و به مذاکره با تهران و توافقات با شورای امنیت سازمان ملل لطمه خواهد زد.
3- واکنش به عملکرد کاخ سفید و اتحادیه اروپا: ازنظر روس ها تحریم های یکجانبه آمریکا و اتحادیه اروپا و طرح اقدامات ماجراجویانه آنها علیه ایران، اصول و توافقات همکاری مشترک روسیه با آمریکا و اتحادیه اروپا در خصوص جلوگیری از غنی سازی اورانیوم در حد صنعتی ایران را نادیده گرفته است. در واقع روس ها با ملاحظه اقدامات فراتوافقی غربی ها، نگران سوءاستفاده کاخ سفید و مآلاً تضعیف موقعیت روسیه و خارج شدن بازی هسته ای از دایره تعریف شده آنها بودند. ازاین رو، بلافاصله مواضعی را اتخاذ کردند که دقیقاً در مقابل مواضع گذشته آنها بود.
4- برجسته شدن نقاط افتراق: با توجه به نکته مزبور به نظر می رسد بین روسیه و آمریکا نقاط اختلاف و اشتراک بر سر برنامه هسته ای ایران و نحوه برخورد با آن مرزبندی شده است. دسته اول اقدامات روس ها (مواضع منفی در قبال ایران) در چارچوب نقاط اشتراک آنها قرار داشته و دسته دوم اقدامات (مواضع واکنشی علیه آمریکا) در درون نقاط اختلاف قابل تبیین است.
به طور کلی تنها عنصری که می تواند رفتار روس ها را تشریح نماید، منافع این کشور بر اساس تعریفی است که رییس جمهوری روسیه و حزب متبوع وی دارند. فلذا چرخش سیاست های روسیه در قبال برنامه هسته ای ایران در همین چارچوب صورت می گیرد. لذا روس ها از نظر راهبردی در این بازی در تلاشند هم از ایران و هم از آمریکا امتیاز بگیرند.