روزنامه شرق؛ از آغاز تاکنون/حمزه عالمی

در روز شنبه بیستم شهریور 85 روزنامه شرق توسط هیات نظارت بر مطبوعات و به استناد تبصره ماده 12  و بر اساس بندهای 1، 2، 4 و به ویژه بند 8 ماده 6 قانون مطبوعات توقیف شد و پرونده آن به دادگاه ارسال گردید. توقیف شرق که در پی اخطارهای فراوان و اتمام مهلت یک ماهه آن صورت گرفت، واکنش‌ها و موضع‌گیری‌های گسترده‌ای را از سوی مطبوعات دوم خرداد به دنبال داشت. که لازم است در اینجا به دلایل توقیف و واکنش‌های پیرامون آن پرداخته شود.

روزنامه شرق که امروز مدعی طرفداران زیادی است از سال 1377 به عنوان یک نشریه محلی در زاهدان فعالیت خود را آغاز نمود. این نشریه محلی به دلیل آنکه با عناصر فعال گروه‌های اصلاح‌طلب در ارتباط بود، زمانیکه این گروه‌ها و جریانات در مجلس ششم به دنبال یک تریبونی بودند تا مواضع ودیدگاه‌های خود را مطرح کنند به شدت مورد توجه قرار گرفت. در واقع مساله از آنجا آغاز شد که دولت آقای خاتمی لایحه اصلاح قانون مطبوعات را تقدیم مجلس ششم کرده و لایحه مذکور که تا حد زیادی راه را جهت انتشار هر نوع نشریه‌ای باز می‌گذاشت، بحث و جدل‌های فراوانی را در مجلس به وجود آورد. بحث پیرامون این لایحه تا آنجا پیش رفت که سایر مسایل کشور را تحت الشعاع قرار داد. بنابراین مقام معظم رهبری در آن زمان طی حکم حکومتی اعلام کردند که لایحه مذکور موقتا مسکوت باقی ماند. به دنبال این مساله احزاب و گروه‌های دوم خرداد جهت رسیدن به هدف، یکی از بندهای قانون مطبوعات مبنی بر اینکه نشریات محلی جهت تبدیل شدن به یک نشریه کشوری نیاز به اخذ مجوز ندارند،را مورد استناد قرار داده و نشریه محلی شرق را با عنوان روزنامه شرق به تریبون اعلام مواضع خود تبدیل نمودند. علاوه بر این مساله در این زمان موضوع دیگری نیز زمینه را جهت رشد و گسترش یک روزنامه تازه تاسیس فراهم نمود. در واقع در این زمان جناح اصول‌گرا در شورای شهر تهران قدرت را در دست گرفته و بنابراین شهرداری تهران هم به طیف آبادگران و دکتر احمدی‌نژاد واگذار شد و این مساله به معنای استعفای عطریانفر از ریاست روزنامه همشهری بود.

روشن است که عطریانفر به عنوان یکی از چهره‌های سرشناس کارگزاران با سابقه کار در روزنامه همشهری و همشهری ماه می‌توانست تیم نسبتاً قوی را به بدنه دست‌اندرکاران شرق تزریق نماید که از جمله آنها انتخاب محمد قوچانی به عنوان سردبیر روزنامه شرق توسط عطریانفر بود. این مساله در حالی بود که بعد از دوم خرداد 76 چهره‌های زیادی به روزنامه‌نگاری و فعالیت مطبوعاتی، همسو با ایده‌های اصلاح‌طلبان روی آورده و تأسیس روزنامه شرق زمینه خوبی جهت فعالیت آنها محسوب می‌شد. بدین شکل با فراهم شدن زمینه‌های فوق اولین شماره روزنامه در 9 شهریور 82 منتشر شد که تاکنون سه سال از عمر آن می‌گذرد.

روزنامه شرق در طول فعالیت سه سال خود منعکس کننده دیدگاه‌های گروههای کارگزاران، ملی مذهبی‌ها، افراطیون مشارکت و سازمان مجاهدین انقلاب بوده است و در مجموع با نگاهی به عملکرد سه ساله شرق می‌توان دو نکته مهم را استخراج نمود: اول اینکه حضور چهره‌های جوان مطبوعاتی در این روزنامه باعث شده تا انتقادات این روزنامه از فضای سیاسی ، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور جسورانه و تندروانه باشد و دومین مساله اینکه دست اندرکاران شرق سعی دارند ادبیات روزنامه‌نگاری که متناسب با فضای فکری جوامع غربی است را در جامعه ایران دنبال کنند و از آن طریق به نقد قدرت بپردازند. که این مساله خود ریشه بسیاری از اقدامات تندروانه آنها محسوب می‌شود.

دلایل تعطیلی شرق

طبق آنچه هیات نظارت بر مطبوعات اعلام نموده است، روزنامه شرق از آغاز انتشار در موارد متعددی از قانون مطبوعات تخلف کرده به گونه‌ای که در 30 فروردین سال 84 هیات نظارت بر مطبوعات دولت آقای خاتمی نیز با ارسال آخرین اخطار در مورد درج مطالب تحریک‌آمیز و تضعیف همبستگی‌ ملی به این روزنامه تذکر نهایی را داده بود. با این وجود علیرغم تخلفات متعدد، هیات نظارت دولت نهم که 5 نفر از 7 عضو آن از اعضای هیات نظارت دولت آقای خاتمی محسوب می‌شوند، امیدوار بودند که نشریه مذکور بعد از آخرین اخطار روند اصلاحی را دنبال نماید، لکن نه تنها این اتفاق نیفتاد بلکه روزنامه شرق در 17 خرداد سال جاری در حالیکه تخلفات دیگری را هم در پرونده خود داشت، این بار نیز در همان موضع تضعیف همبستگی ملی به درج مطلبی اهانت آمیز در مورد ستارخان پرداخت که تحرکات اعتراض آمیز مردم آذربایجان را که در پی انتشار کاریکاتور روزنامه ایران گسترش یافته بود، تشدید نمود.

در پی تخلفات گسترده شرق هیات نظارت بر مطبوعات مهلت یک ماهه‌ای را به دست‌اندرکاران آن داد تا مدیر مسئول جدیدی را معرفی کنند اما تحریریه شرق نه تنها در این مدت یک ماهه اقدامی انجام نداد بلکه در روزهای پایانی مهلت خود، کاریکاتور اهانت‌آمیزی را منتشر نمود که موجبات متوقف شدن آن را رقم زد. از سوی دیگر در حالیکه هیات نظارت بر مطبوعات در تاریخ 19/5/85 مهلت یک ماهه را مشخص کرده بود لیکن مدیر مسئول روزنامه در تاریخ 20/6/85 یعنی در آخرین روز از مهلت قانونی طی نامه‌ای خواستار مهلت دو ماهه شد. این مساله در حالی است که منتقدین توقیف شرق ادعا می‌کنند که روزنامه قبل از موعد مقرر توقیف شده است. به هر شکل با توجه به تخلفات مکرر روزنامه و عدم اصلاح در یک ماه اخیر این نشریه در 20/6/85 توسط هیات نظارت متوقف شد.

در مجموع می‌توان تخلفات شرق را که توسط هیات نظارت بر مطبوعات منتشر شده است بر طبق محورهای ذیل تحلیل نمود:

الف) روزنامه شرق با الهام از آموزه‌های لیبرالی سعی داشته تا جایگاه و تقدس ارزش‌های اسلامی را زیر سوال برده و آنها را در حد سایر هنجارهای اجتماعی تنزل دهد (شرق 10/4/1382، 11/10/1382، 30/2/1385 و 19/5/1384)که در این راستا مدافعین این ارزش‌ها یعنی روحانیت و نیز شخص حضرت امام‌خمینی‌(ره) در معرض توهین نیز قرار گرفته است (شرق 28/11/1385 و 17/2/1385).

ب) شرق با تبلیغ و ترویج آموزه‌هایی که الگوی جمهوری اسلامی را به چالش می‌کشد سعی نموده تا این الگو را زیر سؤال برده و تصویری ناصحیح از آن ارائه نماید (شرق 28/11/1382) که در این میان بحث انقلاب اسلامی نیز مورد سؤال قرار گرفته است (شرق 13/9/1382) و علاوه بر این روزنامه شرق با درج داستانی در 13/10/1383 نوعی تصویری نامناسب از دفن شهدا ارائه نموده است.

ج) مساله تحریک قومیت ها و توهین به ستارخان که موجب نارضایتی همه مردم و به ویژه قومیت آذری‌زبان را فراهم نمود (شرق 13/4/85 و 17/4/1385) از جمله تخلفات مهم شرق محسوب می‌شود که به تضعیف همبستگی ملی می‌انجامد چه اینکه هیأت نظارت دولت قبل نیز با حساسیت نسبت به تضعیف همبستگی‌ ملی در آخرین جلسه خود این مساله را به شرق تذکر داده بود.

د) آخرین موضع انتقادی شرق نیز که طبق اعلام گزارش هیات نظارت بر مطبوعات مربوط به تمسخر مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی درباره ممنوعیت پخش فیلم‌های مروج سکولاریسم (شرق 3/6/1385) و درج کاریکاتور توهین‌آمیز در 16/6/85 بود حاکی از آن است که روزنامه مذکور روند انتقادی بسیار شدیدی را در مقابل دولت نهم در پیش گرفته است و از آنجایی که انتقاد غیر معقول و تندروانه می‌تواند چالش بزرگی در اجرای سیاست های دولت محسوب شود، لازم است با آن برخورد حقوقی صورت گیرد.

موضع‌گیری‌ها و واکنش‌ها

آنچه مسلم است اینکه روزنامه شرق به جهت اینکه خطوط فکری گروههای کارگزاران، مشارکت، سازمان مجاهدین و ملی‌مذهبی‌ها را منعکس می‌نمود در نتیجه، توقیف آن نیز واکنش‌ها و موضعگیری‌ها گسترده‌ای را به دنبال داشت. به گونه‌ای که جریانات مذکور هر کدام به نوعی توقیف این روزنامه را زیر سؤال برده و از آن انتقاد نمودند. در این میان فارغ از مسایل حقوقی پیرامون این مساله‌، چند نکته را در مورد این واکنش‌ها باید مطر ح کرد.

1- هر چند تخلفات شرق با اسناد و مدارک شفافی بوده لکن هیچ کدام از منتقدین توقیف شرق، به این مسایل اشاره ‌ای نکرده و سعی دارند مساله را بدون توجه به اسناد مربوطه، سیاسی جلوه داده و آن را سناریوی پنهان دولت جهت محدود ساختن فضای باز قلمداد کنند، بنابراین انتقادات وارده کاملاً یک طرفه جلوه می‌کند.

2- احزاب و گروه‌های منتقد سعی دارند تا فضای مطبوعاتی کشور را ناامن جلوه داده و با تاکید بر اینکه اکنون هیأت نظارت بر مطبوعات که در اختیار دولت است، مساله رسیدگی به توقف روزنامه‌ها را که قبلا در اختیار قوه قضائیه بود، در دست گرفته است همواره سعی دارند چهره‌ای استبدادگرا از دولت نهم جلوه ‌دهند. این مساله در حالی است که زمانیکه مساله رسیدگی به مطبوعات در اختیار قوه قضاییه بود، بسیاری ازچهره‌های‌دوم‌خردادتاکیدداشتندکه‌این حق به هیأت نظارت دولت‌ آقای خاتمی واگذار شود.

3- هر چند صادر کردن رأی نهایی در مورد روزنامه شرق بر عهده دادگاه است و بنابراین هنوز وضعیت نهایی شرق مشخص نیست اما گروه‌های دوم خرداد و به ویژه انجمن صنفی روزنامه‌نگاران به ریاست رجبعلی مزروعی با تاکید بر اینکه هیات نظارت بر مطبوعات اختیار قانونی جهت توقیف شرق را ندارد همواره اوضاع را متشنج می‌سازند.

در حالیکه طبق تبصره ماده 12 قانون مطبوعات، به هیات نظارت بر مطبوعات اجازه داده شده در صورت وقوع برخی از تخلفات در یک نشریه، نسبت به توقیف آن در راستای وظایف نظارتی خود عمل نماید و پس از توقیف، پرونده را برای رسیدگی به دادگاه صلاحیت‌دار ارجاع دهد. از سوی دیگر به نظر می‌رسد روزنامه ای که بعد از اخطار یک ماهه مبنی بر تعیین مدیر مسئول، هیچ اقدامی را انجام نداده است و تنها در روز آخر مهلت قانونی، خواهان تمدید آن شدند، در صورتیکه منتشر شود، انتشار با مدیر مسؤول غیرقانونی توقیف را برای آن رقم خواهد زد.