اعراب دست خالى باز گشتند / حسن محمدى

گفت وگوى «ایران» با على اکبر محتشمى پور دبیر کل  کنفرانس بین المللى قدس و حمایت از حقوق مردم فلسطین

پس از صدها ساعت رایزنى و پیگیرى دیپلمات هاى آمریکا، اجلاس جنجالى آناپولیس برپا شد. گروه دولتمردان و شاهزادگان عرب، برخى با تشویق و برخى دیگر با فشار و اجبار دعوت بوش را پاسخ گفتند. اعراب در صندلى هاى کنفرانسى جاى گرفتند که تبعات و تأثیرات مستقیم بر تخت سلطنت آنها دارد. میهمانان کنفرانس، ریسک یک تصمیم پر مخاطره را در ورود به تالار آناپولیس به جان خریدند و از همین رو حتى ناظران و گزارشگران آمریکایى این اجلاس از عبارت «قمار سیاسى» براى توصیف رفتار بازیگران آناپولیس بهره مى گیرند. به راستى آنچه در آناپولیس رخ داد، چه تأثیرى بر سرنوشت اعراب دارد. این پرسش مثل سایه و شبح حتى پس از میزبانى جورج بوش و میهمانان آناپولیس را دنبال خواهد کرد.

در ساعات ابتدایى روزى که میهمانان آناپولیس ایالت مریلندآمریکا و این کنفرانس را ترک مى کردند فرصتى دست داد تا پرسش هاى معطوف به کنفرانس آناپولیس را با على اکبر محتشمى پور، دبیر کل کنفرانس بین المللى قدس و حمایت از حقوق مردم فلسطین به بحث بگذاریم که در پى مى آید:

دستگاه دیپلماسى دولت بوش تدارک دیپلماتیک گسترده اى را براى برگزارى کنفرانس «آناپولیس» انجام داد. در مقام مقایسه، به نظر شما این کنفرانس، چه تفاوتى با دیگر پروژه هاى سابق آمریکا براى صلح دارد

به نظر من این کنفرانس هیچ تفاوت ماهوى نسبت به پروژه هاى سابق آمریکا ندارد. سران ایالات متحده به هنگام تولد این فرزند نامشروع پیگیر تحقق یک هدف بودند و آن هم به رسمیت شناساندن این رژیم توسط دولت هاى منطقه خاورمیانه است. البته سران کاخ سفید تا امروز توفیق چندانى پیدا نکرده اند و فقط تعداد کمى از کشورهاى منطقه با اسرائیل ارتباط برقرار کرده و آن را به رسمیت شناختند. همه گروه هاى فلسطینى به جز دولت خودگردان یکصدا شده و کنفرانس آناپولیس را تحریم کردند آنها از هم اکنون همه توافقات احتمالى این کنفرانس را رد کرده و گفته اند که مورد پذیرش ما و ملت فلسطین نیست.

به نظر شما در بحث دستور کار اصلى اجلاس یعنى طراحى یک پروژه سازش، این اجلاس در دو جبهه سازش تشکیلات خود گردان با اسرائیل و سازش جبهه اعراب با اسرائیل چه فرمول عملى ارائه کرد به عبارت دیگر جدول سازش گام به گام آناپولیس چیست

اندیشه این کنفرانس صرفاً باز کردن دایره سازش هاى دو جانبه به سازش هاى چند جانبه است. یعنى در گذشته اسرائیل اصرار داشت که با دولت هاى عربى و سازمان هاى فلسطینى به صورت دو جانبه گفت وگو کند و همیشه از نشستن بر سر میز مذاکره با همه اعراب پرهیز کرده مانند کمپ دیوید اول و دوم و همچنین کنفرانس به اصطلاح صلح اسلو.

اما به نظر مى رسد این کنفرانس متفاوت از کنفرانس هاى سابق در پى این است که ایالات متحده آمریکا حتى با روش ارعاب، تهدید و تطمیع همه کشورهاى عربى را بر سر میز مذاکره با اسرائیل بنشاند.

روشن است که این اقدام آمریکا هیچ نتایج ملموسى براى طرف عربى نخواهد داشت. چرا که اگر این اجلاس نتیجه اى داشته باشد قطعاً نتیجه آن تنازل بیشتر گروه هاى سازش فلسطین مانند فتح و دولت خودگردان در برابر اسرائیل خواهد بود و امضاى عرب ها پاى این تنازل شرم آور اعتبارى است که از جیب ملت فلسطین خرج مى شود. متأسفانه این طیف عرب ها مجانى و ارزان اسرائیل را به رسمیت مى شناسند.

در مجموع فکر مى کنید میزان تأثیر گذارى کنفرانس آناپولیس بر روى روابط اعراب و اسرائیل چقدر است یعنى این اجلاس به تعبیر آمریکایى ها خواهد توانست یخ هاى دشمنى میان دو طرف را ذوب کند

این گروه از دولت هاى عرب با اسرائیل دعوایى ندارند که این کنفرانس بخواهد بر روى صلح آنها تأثیرگذار باشد. بسیارى از این کشورهاى عربى با اسرائیل رابطه دارند اما روابطشان علنى نیست. شاید تنها خاصیت کنفرانس آناپولیس مکشوف شدن روابط پشت پرده باشد. در واقع براى نخستین بار سران دولت هاى عرب درکنار اولمرت قرار مى گیرند و دست در دست او مى گذارند.

نکته قابل ملاحظه در این اجلاس این است که متأسفانه سران دولت هاى عرب با پذیرش دعوت آناپولیس، اسرائیل را به اصطلاح به صورت رسمى بر فلسطین مسلط مى کنند. از سوى دیگر برخى تنازل هایى که پیش از این نیز درباره آن صحبت شده در «آناپولیس» به رسمیت شناخته مى شود.

از جمله مسائل مهم در پیامد کنفرانس، سرنوشت مردم آواره فلسطین است. بحث حق بازگشت آوارگان فلسطینى به خانه هاى خودشان که براساس همه قوانین بین المللى و قطعنامه هاى شوراى امنیت سازمان ملل پذیرفته شده است، این بار اسرائیل مى خواهد این حق مسلم تاریخى و قانونى را از آنان بگیرد لذا پیشنهاد مى دهد که فلسطینى ها حق ندارند که به سرزمین هاى سال ۱۹۴۸ بازگردند و فقط مى توانند در مناطق اشغالى سال ۱۹۶۷ اسکان یابند. لذا سلب حق بازگشت آوارگان فلسطینى مى تواند یکى از نتایج این کنفرانس باشد.

موضوع مهم دیگر وضعیت قدس به عنوان قبله اول مسلمین جهان است که اگر در بحث قدس تنازلى صورت بگیرد خیانت بزرگى نه تنها در حق فلسطینى ها بلکه در حق همه مسلمانان جهان است.

یعنى معتقدید که دولت هاى عربى شرکت کننده در کنفرانس به همه این محورها و سندهاى نقض حقوق که میزبان ـ آمریکا ـ به آنها ارائه کند، تن مى دهند

البته این اقدام سران دولت هاى عربى به عکس العمل ملت هاى مسلمان وابسته است. اگر افکار عمومى در کشورهاى اسلامى یکصدا مخالفت کنند طبیعتاً رؤساى این کشورها در کنفرانس آناپولیس این گونه اسناد را اجرا نخواهند کرد و اگر هم در غیاب افکار عمومى کشور خود پاى برگه هاى درخواست کشور میزبان را امضا کنند، این دولت ها دیگر از سوى ملت هاى خودشان نمایندگى و مشروعیت نخواهند داشت چرا که ملت هاى مسلمان با امضاى هرگونه قراردادى که علیه ملت مظلوم فلسطین باشد مخالف هستند.

آقاى محتشمى پور با آگاهى هایى که از سیاست جهان عرب دارید تحلیل تان از رفتار نسل جدید رهبران عرب در مواجهه با اسرائیل چیست و بر این مبنا فکر مى کنید آیا در این مرحله مقوله حضور در مذاکره سازش براى آنها یک تاکتیک است یا استراتژى

اگر عادى سازى روابط در دستور کار قرار بگیرد و دولت هاى عربى روابطشان را با اسرائیل عادى کنند و با ایجاد سفارتخانه به صورت دوجانبه میان تل آویو و دولت هاى عربى، قطعاً یک چرخش بزرگ از تفکر و میراث رهبران سابق عرب است و این چرخش خط بطلانى خواهد بود بر پایمردى رهبران سابق کشورهاى عرب.

به نظر شما میزبان اجلاس از هر سه گروه اعضاى اجلاس یعنى دول عربى، تشکیلات خودگردان و اسرائیل خواستار چه امتیازهایى شد و ایالات متحده دراین مرحله از چه تکنیک ها و ابزارهاى تازه اى براى قبولاندن پروژه سازش استفاده مى کند

همان طور که جورج بوش اعلام کرده، آمریکایى ها به دنبال تشکیل و تأسیس دو دولت هستند. یکى دولت مستقل فلسطین و دیگرى دولت اسرائیل.

در واقع اگر همین اتفاق هم بیفتد و اسرائیل هم بپذیرد ، هیچ چیز جدیدى بر توافقات اسلو در دهه ۱۹۹۰ نمى افزاید. اسرائیل در کنفرانس اسلو براى تأسیس دولت خودگردان فلسطین توافق کرده و قرار بود که سرزمین هاى اشغال شده در سال ۱۹۶۷ را تحویل دولت خودگردان دهد و باید تا پایان سال ۲۰۰۰ این دولت تشکیل مى شد اما صهیونیست ها به هیچ وجه به این توافقات پایبند نبوده و همیشه در پى امتیاز گرفتن از اعراب بوده اند.

مهم ترین امتیازى که اسرائیل تلاش کرد در کنفرانس آناپولیس به آن دست یابد، پذیرفته شدن این رژیم نامشروع توسط دولت هاى عربى است تا بتواند در آینده در اقتصاد و حتى سیاست این دولت ها نفوذ عمیق به دست آورد. بنابراین معتقدم متأسفانه اسرائیل بادست پر از این کنفرانس خارج شده ولى اعراب بدون کمترین توشه اى باز مى گردند.

نکته مهم دیگر این است که اسرائیل پیش شرط براى مذاکرات گذاشته است. آنها مى گویند درمقابل تشکیل دولت مستقل فلسطین باید دولت اسرائیل به عنوان دولت یهود به رسمیت شناخته شود و این به معناى آن است که اسرائیل مى خواهد براى نخستین بار نژادپرستى را به صورت قانونى حاکم کند. عدم پذیرش بازگشت آوارگان و پایتخت شدن قدس شریف توسط تل آویو از امتیازاتى است که اسرائیل به دست مى آورد ولى در مقابل آن اعراب دست خالى مى مانند. از طرفى این عقب نشینى اعراب به سود جورج بوش هم هست. سران کاخ سفید امیدوارند با جمع کردن دوباره اعراب زیر چتر سلطه شان ، از گرداب شکست بزرگ در خاورمیانه خارج شوند.

اگر موافق باشید به بحث حضور دو عضو مهم خانواده دولتهاى عربى بپردازیم، چه عواملى سوریه را به حضور در آناپولیس مجاب کرد و آیا این نشانه آن است که قواعد بازى دمشق در طرح سازش در دوره بشار اسد با دوران حافظ اسد تفاوتى کرده است

نخیر، هیچ تفاوتى نکرده است. حافظ اسد هم در مذاکرات دوجانبه با اسرائیل شرکت کرد، منتها شرط سوریه این است که بازگشت بلندى هاى جولان به سوریه موردبحث قرار گیرد و اسرائیل هم نمى پذیرد.

دمشق با حضور در این جلسات پروژه مقصرسازى که اسرائیل به دنبال آن است را با شکست مواجه مى کند. سورى ها مى گویند که ما شرکت مى کنیم تا دنیا بفهمد ما طرفدار صلح هستیم و آنها (صهیونیست ها) دروغ مى گویند. از این حیث منطق سوریه در زمان حافظ اسد و بشار اسد تفاوتى نکرده است.

فکر مى کنید این حضور دمشق در کنفرانس آناپولیس تأثیرى بر روابط آن جبهه حامى مقاومت بویژه تهران داشته باشد

خیر. همانطور که حضور دولت هاى دیگر عرب تأثیر نامطلوبى در روابط آنها با تهران نمى گذارد.

این تصمیم دمشق نمى تواند به دنبال خود یک همکارى جدید سوریه با آمریکا در لبنان و عراق را بدون وزنه ایران درپى داشته باشد

همه کشورها به دنبال منافع خودشان هستند. همانطور که ایران درباره عراق با ایالات متحده مذاکره مى کند، سورى ها هم ممکن است همین روش را در پیش بگیرند.

یکى دیگر از محورهاى دیپلماسى کشور میزبان صرف تلاش براى حضور عربستان در این مذاکرات شد از دید آمریکا اعضاى حاضر در اجلاس یا مهم نبودند یا آن که پیش از این سد مذاکره با اسرائیل را شکسته بودند، حتى سوریه. سؤال این است که ریاض با چه انگیزه اى وارد آناپولیس شد

عربستان نخستین کشورى بود که منافع ملت فلسطین را پاى اسرائیل نقض کرد. البته ما به دلیل روابط نزدیکى که با دولت هاى همسایه داریم نمى خواهیم برخى مباحث گذشته را مطرح کنیم. به هرحال ارتباطات امثال شاهزاده «بندر» در سازمان ملل با اسرائیلى ها و آمریکایى ها مشهور است. به همین خاطر تفاوتى میان عربستان سعودى و بقیه دول عربى که رابطه پشت پرده با اسرائیل داشتند، نیست. انگیزه عربستان هم از شرکت در این اجلاس و امتیازات دیگرى که مى دهد، بیشتر موقعیت حاکمیت آل سعود است و تنها کشورى که مى تواند چنین خدمتى را به آل سعود کند، آمریکا است. در واقع نمى توان این تصمیم ریاض را نشانه چرخش و دگردیسى تاریخى در سیاست خارجى این کشور بدانیم. این خط از مدت ها قبل در ریاض دنبال مى شود.

برخى تحلیلگران غرب انگیزه اصلى آمریکا از برگزارى این کنفرانس را وراى همزیستى اعراب و اسرائیل ارزیابى کرده و معتقدند این اجلاس مى تواند مقدمه یک اجماع تازه میان اعراب و آمریکا در دیگر بحران هاى خاورمیانه قرار بگیرد، ارزیابى شما چیست

ببینید، هر نقطه اى در خاورمیانه شرایط خاص خودش را دارد. در فلسطین به دلیل این که به لحاظ بافت مذهبى اش همگون با جهان عرب است، احتمال شکل گرفتن یک همگرایى نسبى میان آمریکا و اعراب وجود دارد همان طور که امروز نیز این همگرایى در قامت حمایت از محمود عباس و سازمان فتح رخ نموده و حتى عربستان سعودى درچارچوب تحریم هاى آمریکا، حماس را در غزه تنها گذاشته و همه کمک هاى خود را به سمت دولت خودگردان روانه مى سازد.

اما در عراق آمریکایى ها با جریان هایى از اهل سنت درگیرند در حالى که با شیعیان چنین تنشى ندارند و همین عامل موجب شده تا عرب هاى منطقه از شیعیان عراق حمایت نکنند. حضور اعراب در آناپولیس به این معنا نیست که سیاست هاى آمریکا و اعراب در بحران زدایى از کل منطقه پیش برود.

یعنى معتقدید که تصمیم هاى آناپولیس تغییرى در بحران خاورمیانه نخواهد داشت

بحران هاى خاورمیانه چیزى نیست که با یک کنفرانس حل شود. از طرفى معتقدم که آناپولیس یک کنفرانس نمایشى است و براى نخستین بار بعد از ۶۰ سال اشغال فلسطین همه عرب ها را جمع مى کردند که با اولمرت عکس یادگارى بگیرند والا نه بحرانى حل مى شود و نه مشکلى از سر راه برداشته خواهد شد.

و برخى محافل غرب ادعا کرده اند که حضور کشورها و سازمان هاى بین المللى ممکن است به تصمیمات آناپولیس ابعاد یک قرارداد جهانى را ببخشد

کنفرانس آناپولیس با ترکیب صورى که داشت قطعاً نمى تواند بعد جهانى پیدا کند ازطرفى اگر قرار باشد نتایج اجلاس به سازمان ملل و شوراى امنیت ارائه شود آن هم سازوکار پیچیده و مخصوص به خود را دارد.

چه اندازه این احتمال وجود دارد که پس از این کنفرانس دولت هاى محافظه کار عرب با طرح آمریکا به قطع حمایت یا تحریم گروه هاى انقلابى لبنان و فلسطین دست بزنند

این دولت هاى متمایل به آمریکا تا امروز هیچ کمکى به گروه هاى انقلابى در لبنان و فلسطین نکرده اند که بخواهند قطع کنند. در واقع باید پرسید که آیا احتمال دارد ضربه هاى تازه اى به مقاومت وارد کنند که پاسخ منفى است چون قدرت آنها که بیشتر از آمریکا و اسرائیل نیست. اسرائیل و آمریکا نتوانستند در برابر حزب الله لبنان و حماس مقاومت کنند، قطعاً دولت هاى ضعیف عربى که امروز در انواع بحران ها گرفتارند به طریق اولى نمى توانند.

به نظر شما جدى ترین واکنش علیه آناپولیس از سوى گروه ها و جریان هاى اسلامى و عربى چه خواهد بود

همه سازمان هاى مقاوم در فلسطین (اسلامى و غیراسلامى) به جز فتح، موضع قاطعانه اى گرفته اند و حتى شرکت در کنفرانس را تحریم کرده اند و این روند پس از پایان کنفرانس نیز ادامه مى یابد. از سوى دیگر جبهه مقاومت منطقه بویژه حزب الله لبنان نیز از گروه هاى معارض فلسطینى حمایت کرده اند و ما نیز در کنفرانس ترکیه که بیست و چهارم آبان ماه برگزار شد تحریم کردیم. من به عنوان دبیرکل کنفرانس بین المللى قدس و حمایت از حقوق مردم فلسطین در همایش بین المللى استانبول رسماً اعلام کردم که شرکت در آناپولیس شرعاً حرام است و سران عربى که در کنفرانس به اصطلاح صلح آناپولیس حاضر مى شوند نماینده ملت هاى خود نیستند. امروز یک آگاهى تاریخى در جهان اسلام نسبت به خطى مشى سلطه جویانه دولتمردان آمریکا به وجود آمده است و همه انقلابیون منطقه مى دانند که هدف بوش، خاورمیانه بزرگ با محوریت اسرائیل و حذف اسلام به عنوان یک ایدئولوژى در کشورهاى اسلامى و به طور کلى همان مباحثى که در منشور خاورمیانه بزرگ آمریکا آمده است، مى باشد. با چنین بینشى روشن است که نیروهاى مبارز در برابر تصمیم هاى آناپولیس سکوت نمى کنند.