بسیج و دفاع همه‌جانبه (بخش دوم)

دکتر سیداصغر کیوان‌ حسینى
بر اساس تأمل در آثار و مواضع حضرت امام خمینی(ره) در زمان قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، می توان به قرائن مشخصی درخصوص ضرورت اتکا بر «توانمندی نظامی مبتنی بر اراده و عمل توده های مردمی» دست یافت. در این زمینه دو کتاب «کشف اسرار» و «حکومت اسلامی» که به ترتیب به سالهای 1320 و دوره تبعید ایشان در عراق تعلق دارد، قابل توجه است. در کشف اسرار، ایشان از دو نوع الگوی نظامی گری در قالب نظامهای «اختیاری» و «اجباری» سخن می گوید که مضامینی چون «حضور توده مردم در صحنه جهاد و دفاع در جهت اطاعت خدا» دارد. در این زمینه باید به اشاره صریح ایشان به آیه «واعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل» و تأکید بر «غفلت مسلمانان از ضرورت تهیه و تدارک نیروهای مسلح و دفاعی و امر آماده باش و مراقبت همیشگی در دوره صلح و آرامش» (ولایت فقیه، ص 25و24)، توجه داشت که بیانگر تداوم نگرش دفاعی ایشان بر محور بسیج عمومی و مردمی است.
در کنار دیدگاه های سیاسی، در مجموعه تفکر فقهی و فتاوی امام خمینی (ره) نیز بر بهره گیری از توانمندیهای مردمی و نوعی اعلان بسیج همگانی در صحنه دفاع از کیان جامعه اسلامی تأکید می شود. اهتمام بر «ضرورت ایفای نقش مسلمانان در صحنه دفاع و دفع تهدید نسبت به مرزهای بلاد مسلمین و توجه خاص به بهره گیری از هر وسیله ای در جهت تحقق این مهم» و یا طرح این معنا که «در صورت تغافل و کوتاهی دولتهای اسلامی در مورد مسئله دفاع از سرزمینها و مرزهای جامعه اسلامی، وظیفه ترغیب و تحریک آنان به این مهم، بر عهده تمامی مسلمانان و در واقع تمامی افراد کشور است.»
زمینه‌های شکل‌گیری بسیج
برای بررسی زمینه های توجه حضرت امام خمینی (ره) به مسئله حساس بسیج مردمی در فراز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی که به صدور فرمان معطوف به شکل گیری این نهاد در آذرماه 1358 منجر شد؛ باید به محورهای زیر توجه داشت:
1- اهمیت بازنگری در استراتژی دفاع ملی: پیروزی انقلاب اسلامی، در کنار پیامدهای گسترده ای که در سطوح ملی، منطقه ای و جهانی پدید آورد، از زاویه بازنگری در الگو و نظام دفاع کشور، ضرورتهای نوینی را پیش کشید. به عبارت دیگر، خارج شدن ایران از گستره پیوندهای امنیتی- دفاعی با بلوک غرب و به ویژه آمریکا، در کنار محروم سازی این ابرقدرت از طیف وسیعی از منافع منطقه ای و فرامنطقه ای، جمهوری اسلامی ایران را نیز با ضرورت طرح جایگزین مناسبی در سطح استراتژی دفاعی مواجه می کرد؛ در این شرایط خطیر، تأکید بر الگوی نقش آفرینی مردمی در عرصه صیانت از کیان انقلاب، به شدت قابل توجه بود.
2- ضرورت طرح ابتکار دفاعی برای پاسخگویی به تهدیدهای پیش رو: در کنار تأکید بر اهمیت بازنگری در استراتژی دفاعی ایران اسلامی نوپا که به طور عمده در سطح کلان تصمیم سازی امنیت ملی معنا و هویت می یافت، امام (ره) به عنوان فرمانده انقلاب و سکاندار شئون سیاسی و امنیتی کشور، با ضرورت پاسخگویی و مهار عاجل تهدیدات امنیتی خاصی نیز مواجه بود. در شرایط حاصل از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا که با غلیان شور و هیجان انقلابی مردم، صدور فرمان تشکیل بسیج به فاصله 20 روز، می توانست زمینه های بازدارندگی مورد نیاز را در برابر ترفندهای خارجی و تحریکات داخلی فراهم آورد.