ژنرالى که شبیه هیچکس نیست

پس از ترور بى نظیر بوتو در اواخر ماه دسامبر اینک بحث ها درباره اعضا و رهبران تشکیل دهنده دولت بعدى پس از انتخابات فوریه سرد شده است و از سوى دیگر بحث هاى چندانى درباره نقش ارتش، مختار مطلق قدرت در پاکستان، صورت نمى گیرد.

شاید این مسأله به دلیل این برداشت و دریافت عمومى باشد که پرویز مشرف رئیس جمهور کنونى و فرمانده سابق ارتش، با انتصاب ژنرال پرویز اشفاق کیانى به فرماندهى ارتش جایگاه خود را تقویت کرده است و خود تمام امور سیاسى آینده پاکستان را پیش مى برد. اما رخدادهاى اخیر ـ که برخى کاملاً نمادین هستند ـ خلاف این تصور را نشان مى دهد.

کیانى با آن که عموماً بر تداوم «جنگ علیه ترور» تأکید مى ورزد اما ظاهراً زحمتى به خود نمى دهد که درباره اظهارات ارباب منشانه مشرف حفظ ظاهر کند. مشرف هفته گذشته درباره کیانى گفته بود: «ما یک روح در دو بدن هستیم.» همان طور که عمران خان، از رهبران اپوزیسیون و اسطوره سابق کریکت پاکستان گفته «هر مردى که به فرماندهى ارتش با ۷۰۰ هزار سرباز تحت امر مى رسد، جز خودش مرد هیچ کس دیگرى نخواهد بود.»

* زوال اعتماد

شاید همان روزى که مشرف با اکراه باتوم و نشان فرماندهى ارتش را به کیانى سپرد، این تغییر نگرش در فرمانده جدید ایجاد شده باشد.

دوره تصدى فرماندهى ارتش پاکستان سه سال است اما بسیارى از فرماندهان بنابه آنچه که «منافع گسترده ملت» بیان شده است فراتر از این دوره مانده اند. مشرف ضرورت بقا به دلیل حفظ منافع ملت را تا یک دهه کش داد.

واژه هاى ستایش آمیز گزنده و معنادار مشرف از جانشین اش در مراسم تفویض فرماندهى در ماه نوامبر، در مورد این که «تا چه اندازه به مردى که ۲۰ سال زیرنظر وى خدمت کرده است» اعتماد دارد، اذهان بسیارى را به خود مشغول کرد. لحن و بیان مشرف حاکى از تکبر و منت گذارى بر کیانى بود.

چند روز بعد در هجدهمین ضیافت شام سالانه کمیته امور عمومى پاکستان و آمریکا (PAC/PAC)، مشرف به طرز معنادارى بر همان اظهارات تأکید کرد. او گفت: «کیانى شاگرد من است و به عنوان زیردست من کار کرده است. او مردى خوش قلب و با منطق است و من امروز به خاطر او احساس مى کنم که قوى تر شده ام.» اما عمل و اقدامات مشرف نشانى از آن قدرت اضافى ندارد.

بسیارى از مفسران با اشاره به مسائل امنیتى به ضرس قاطع مى گویند مشرف از این که همچنان در «خانه ارتش» سکونت دارد متأسف و پشیمان است. دیگر کسى استدلال ها و منطق مشرف را نمى پذیرد. بسیارى بر این باورند که تظاهر وى به حفظ قدرت در ارتش ـ جایى که زمانى تنها مسکن و مأمن مشروع وى بود ـ فقط یک اقدام و نمایش نمادین است.

طلعت مسعود ژنرال بازنشسته ارتش و تحلیلگر برجسته مسائل دفاعى پاکستان بر این باور است که ادامه سکونت مشرف در خانه ارتش به دلیل ملاحظات دولتى و نشانه اى از امتناع وى از جدایى از میراث نظامى اش است. مسعود مى گوید: «شاید این نوستالژى ارتش است که مانع از رفتن وى از آن خانه مى شود.»

ممکن است کیانى پس از آن که فرماندهى ششمین ارتش بزرگ دنیا را عهده دار شده با این طرز فکر موافق نباشد. فرمانده جدید ارتش در هفته هاى اخیر سه گام مهم برداشته که اشاره هایى هوشمندانه و ظریف به استقلال عمل و فکر وى از رئیس جمهور است. این گام ها و اقدام ها مردى را معرفى مى کنند که مرد خودش است و آنگونه که مشرف تأکید مى کند: «یک روح در دو بدن» نیست.

کیانى پس از تصدى فرماندهى ارتش، سال ۲۰۰۸ را به عنوان «سال سرباز» نامگذارى کرد. مردم بلافاصله با بدبینى درباره این اقدام اندیشیدند، آن هم در زمانى که قرار بود ارتش از دخالت در سیاست و تجارت و امور عمومى کنار برود اما او با حمایت علنى از کادرهاى رده پائین ارتش نشان داد که با مشرف فرق دارد.

* وجهه عمومى

مسعود مى گوید که کیانى تلاش مى کند جایگاه ارتش را ترمیم کند. وى مى افزاید: «کیانى احساس مى کند که دخالت هاى ارتش در سیاست به وجهه آن لطمه زده است و او اینک درصدد پایان دادن به دخالت نظامى در سیاست است.»

جواد اشرف قاضى رئیس سابق سرویس اطلاعاتى پاکستان (ISI) و از افراد نزدیک به مشرف با این دیدگاه موافق است. وى اظهار مى دارد: «در ارتش، بسیارى بر این باورند که بیش از اندازه در سیاست درگیر بوده اند و اکنون باید از آن کاست.»

دومین گام کیانى ارشاد و تعلیم فرماندهى ارتش براى محدود بودن به نقشى که در قانون اساسى براى آنها تعیین شده است یعنى دفاع از مرزهاى کشور. او به فرماندهان گفته که با سیاستمداران دیدار نکنند و در سیاست وارد نشوند. گزارش هایى وجود دارد مبنى بر این که یکى از افسران ارتش به رغم دستور کیانى با مشرف دیدار کرد و به تبع آن اخراج شد. مسعود بر این باور است که پیام این اقدام معانى و جنبه هاى دیگر هم دارد. وى ادامه مى دهد: «فکر مى کنم کیانى مى خواسته به ارتش و جامعه جهانى بگوید که ارتش امروز از سیاست فاصله گرفته است و برخلاف گذشته در سیاست دخالت نخواهد کرد. مشرف اینک تنها یک افسر بازنشسته ارتش است. هفته گذشته، کیانى همچنین ژنرال وحید ارشاد مدیرکل روابط عمومى ارتش را که کمتر از یک سال پیش توسط مشرف منصوب شده بود، تغییر داد و ژنرال اطهر عباس را به جاى وى منصوب کرد.

انتخاب عباس یک اقدام هوشمندانه بود زیرا وى گذشته از سوابق نظامى اش جزو شخصیت هاى برجسته مطبوعاتى و رسانه اى پاکستان است. این یک تغییر عادى نیست و اقدامى براى ایجاد یک خط رسانه اى موازى با سایر رسانه هاى پاکستان به شمار مى آید.

سومین اقدام کیانى، فراخوانى همه افسران و سربازان شاغل در دپارتمان هاى مدنى و غیرنظامى براى بازگشت به واحدهاى خود است. حمید گل از دیگر روساى سابق ISI به اختیارات فراوان و بى حد و حصر فرمانده ارتش انتقاداتى وارد مى کند و مى گوید: «متأسفانه فرمانده ارتش اختیارات و قدرت زیادى دارد. ساختار رهبرى به گونه اى است که فرماندهان بدنه ارتش واقعاً دیدگاه ها و نظرات خود را بیان نمى کنند و به سادگى اظهارات فرمانده ارتش را مى پذیرند.»

* تغییر پارادایم

این اقدامات بیانگر عزم کیانى براى تغییر در پارادایمى است که براساس آن تا دو ماه پیش عده زیادى از فرماندهان پشت سر مشرف صف بسته بودند. مسعود معتقد است که این تغییر یک ضرورت ساختارى و نهادى است و مى افزاید: «در ارتش، وفادارى و پایبندى ساختارى مهم ترین چیز است. در نهایت، این نظم و انضباط نهادى است که مى ماند.»

اما در این میان یک پرسش باقى مى ماند و آن این که مشرف تا کى در قدرت مى ماند وى در کتاب «در خط آتش» مى گوید ۹ جان گربه دارد. شاید او از این سهمیه استفاده مى کند که تا به امروز دوام آورده است.

* سردبیر بخش خبرى تلویزیون داون پاکستان