تأملی در باب علم دینی

محمدمهدى شیرمحمدى
یکم) خاستگاه پرسش از نسبت علم و دین
ارائه تعریفی روشن از علم دینی و علوم اسلامی، نزدیک به نیم قرن است که در حوزه مباحث نظری، دغدغه اندیشمندان و نظریه پردازان قرار گرفته است. این دغدغه شاید پس از آن پدید آمد که تبیین نسبت«علم و دین» و از آن منحصرتر تبیین نسبت «اسلام و علم»، مسئله برخی از محافل فکری ایران و مسلمانان شده بود.
نگارنده در آراء و اندیشه های پیشینیان، تلاش برای نسبت دین و علم را ندیده است. چرا که به نظر نمی رسد آنان پیشتر با پرسشی در باب نسبت این دو مواجه شده باشند. این نه از آن روست که در عالم اسلام کسی درباره علم سخن نمی گفت یا می گفت، بلکه به نظر می رسد؛ هیچ گاه تبیین نسبت علم و دین، «مسئله» اندیشمندان مسلمان نشده بود. عالمان و اندیشمندان عالم اسلامی، همواره بر ضرورت علم آموزی و دانش اندوزی بر مبنای آموزه ها و تکالیف آئین اسلام و نیز سنت پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) و صحابه ایشان، اصرار می ورزیدند، اما هیچ گاه با پرسشی یا شبهه ای در خصوص نسبت اسلام و علم مواجه نبودند تا در تکاپوی پاسخی برای رفع این شبهه برآیند. آنان با چنین فرضی مواجه نبودند که راه اسلام و مسیر علم گرفتار اختلاف یا حتی تناقض با یکدیگرند و می بایست برای نفی آن اثبات همزیستی اسلام با علم یا علم و اسلام تکاپویی داشته باشند.
به زعم حقیر، ستیزه جویی کلیسا با علم- آن هم معنای خاصی از علم و در دوره ای خاص از کلیسا-موجب شد تا تبیین نسبت دین (مسیحیت) و علم (آن هم علم تجربی؛ مشاهده پذیر) به مسئله اندیشمندان مسیحی و نظریه پردازان عصر رنسانس(دوم) و غرب مدرن تبدیل شود و عده ای با پرسشی در باب نسبت این دو مواجه باشند و در صدد نفی و اثبات نسبت این دو برآیند.
در عالم اسلام، تبیین نسبت دین(اسلام) و علم(تجربی) ابتدا از سوی روشنفکرانی که نگاهی به مدرنیته داشتند و یا اندیشمندانی که به امواج فکری مدرنیته مواجه بودند و در معرض چنین پرسشی قرار گرفته بودند، صورت پذیرفت. از همین رو، هنوز هم در میان عالمانی که در معرض چنین پرسشی قرار نگرفته اند، پاسخی در این خصوص در دست نداریم.
به همین دلیل است که می بینیم دغدغه پاسخگویی درباره نسبت علم و دین، در آراء سرسیداحمدخان، سیدجمال اسدآبادی، مرحوم شریعتی، استاد شهید مطهری، سیدقطب و یا در حلقه نحله های لیبرال دموکرات های مسلمان و سوسیال دموکرات های مسلمان و... محمل بحث و گفتگو است.
دوم) ما و این پرسش‌ها
اکنون با پذیرش این فرض که پرسش از نسبت علم و دین و در مرحله ای پیشتر، پرسش از چیستی علم دینی، پرسشی جدید است و محصول تضارب افکار ما و مدرنیت است؛ مسئولیت ما در قبال آن چیست؟ آیا در برابر این پرسش ها، بدین بهانه که حاصل نگاه جدید بشر غربی به هستی و علم و دین است، باید سکوت کنیم؟ بدیهی است که بی اعتنایی در برابر پرسش، پاک کردن صورت مسئله است. انسان مسلمان باید برای پرسش هایی که با آن مواجه است پاسخی بیابد ولو پرسشی باشد که از بیگانه به اذهان رسوخ کرده است.
مسلمان بر این باور است که دینش با علم و تکاپوی علمی نسبت دارد. دین ورزی منهای تدبر و تفکر و دانش و کوشش علمی، در معرض تهدید خواهد بود. در این باره اندیشمندان معاصر از جمله استاد شهید مطهری ، استاد محمدرضاحکیمی، دکتر مهدی گلشنی، مرحوم جلال همایی و... در آثار خود به تفصیل سخن گفته اند.
سوم) علم مفید
درباره چیستی و محدوده علوم اسلامی نیز در آثار ایشان مباحث مفیدی مطرح شده است. به باور استاد شهید مطهری که کمابیش در آثار دیگری نیز مشابه این باور را می یابیم؛ علم دینی و به ویژه علم اسلامی هر علمی است که برای انسان مسلمان مفید فایده است. علم لاینفع علم دینی نیست اما در برابر آن علمی که به واقع در خدمت بشر است، آدمی را هدایت می کند یا باری از دوش او بر می دارد یا دردی از بشر را درمان می کند، علم دینی است.
این تعریف، اکنون پذیرفته شده ترین تعریف از علم اسلامی و دینی است و بر این اساس از فقه و کلام تا طب و فیزیک در دامنه علوم اسلامی قرار دارند. این گونه نیست که اگر علمی نگاهش به آسمان بود و ساحت لاهوتی میدان تکاپو در آن بود، علم اسلامی باشد و اگر علمی نظر بر ناسوت و زمین داشت، دینی نباشد. معیار سنجش مفید بودن علم برای زیست آدمی است؛ زیستی که در فضایی معنایی ـ روحانی و در میدانی دنیوی صورت و سامان می یابد.
چهارم)...
آیا باید به این تعریف غایت مدارانه اکتفا کنیم؟ گمان می کنم این تعریف نمی تواند کامل باشد چرا که بسیار جامع است و در عین حال مانع نیست؛ به بیان دیگر تنها نمی توان هدفمندی علم و معطوف بودن آن به فایده مندی را معیار دینی بودن آن دانست. هیچ الزامی نداریم به این تعریف بسنده کنیم. چه بسا علومی معطوف به مفید بودن باشد؛ عالم هم به تولید آن به دلیل همین فریبایی اش مشغول شود ولی محصولی ، پسند دین و حتی عالم دینداری که آن را پدید آورده است، به دست ندهد. چه بسا از آن فایده ای هم برای بشر حاصل نگردد.
می توان در کنار فایده مندی و غایت مداری معطوف به نفع آدمی «روش» را هم لحاظ کرد. اگر روش هم با اقتضای تولید علم دینی و اسلامی متناسب باشد ؛ شاید حاصل تکاپوی علمی، مفید فایده تر هم باشد.
در حاشیه تولید علم چند نکته را می توان منظور کرد؛ هدف ، موضوع، روش و شخصیت عالم؛ در توصیفی که پیشتر از علم دینی دیده شده است؛ دو محور نخست دیده می شود یعنی ناظر بر هدف از تولید علم و موضع آن (هر علمی که دردی از آدمی را دوا کند) هست، اما آیا عالمی که به تولید علمی می پردازد نقشی در ماهیت علمی که تولید می کند، ندارد. نمی خواهیم دایره تعریف را آن قدر تنگ کنیم که دست خود را از محصول تولید شده دیگران کوتاه کنیم؛ اما محصولی که یک عالم مومن و موحد و سازوکاری که برای تولید آن طی کرده است، ثمره او را گواراتر خواهد کرد.
از آن گذشته، ابواب برخی علوم تنها به دست موحدان و متقیان گشوده می شود، چنانکه در باب گشایش ابواب علوم در زمانه حضور حضرت ولی عصر(عج) روایات بسیاری در دست است. چه بسا موحد و متقی اگر همزمان با غیرموحد دست به کار علمی بزند، سریع تر به نتیجه برسد. آیا خداوند متعال نفرموده اند؛ «من یتق الله یجعل له مخرجاً»
(طلاق، آیه 2) یا «ان تتقواالله یجعل لکم فرقانا» (انفال، آیه29) یا «من یتق الله یجعل له فرقاناً».
از آن گذشته، آیا یک مومن مسلمان از هر روشی برای تولید علمی می تواند بهره جوید؛ هیچ اصراری نداریم بگوییم روش تولید علمی مومن و مشرک در همه ابواب علمی مغایر و متضاد است، اما هیچ اصراری هم نداشته باشیم بگوئیم، روش علمی مومن و مشرک یکسان باشد. نسبت روش علمی مومن و مشرک می تواند عموم و خصوص من وجه باشد؛ مومن با معیارهای خویش از روش هایی که مشرک برای تولید علمی بهره می جوید روش هایی را گزینش می کند و به کار می بندد و تنها به انتخاب روش های مشرک هم اکتفا نمی کند نه تنها به اقتضای موضوع - هدف، بلکه به اقتضای مسلمانی خویش روش های موجود و روش هایی که می تواند ابداع کند را می سنجد و به کار می‌بندد.