الزامات مدیریت بحران در شهر تهران

بصیرت: پایگاه خبری وطن- واقع شدن شهر تهران روی گسل های متعدد و گسل هایی که اطراف شهر هستند واقعیتی انکارناپذیر است، بنابراین باید به بهبود ساختارهای فیزیکی، سازمانی، رونق همکاری های بخشی و بین بخشی در سازمان های متولی و افزایش آمادگی شهروندان پرداخت.
اگر چه انبوهی جمعیت، همواره عملیات امدادی بعد از وقوع بحران ها را مختل می سازد اما راه های ساده تری برای کاهش خسارات وجود دارد؛ اگر مقصودمان کاهش مخاطرات است، کنترل فرایند ساخت و ساز ساختمان های جدید، کار ساده و عملی تری برای کاهش خطرپذیری است.
اگر این کار را انجام دهیم ظرف چند سال مخاطرات ناشی از زلزله خودبخود کاهش پیدا می کند، اما متاسفانه روند کنونی ساخت و ساز در شهری به گستره تهران مطمئن نیست و مرتب باعث افزایش خطرپذیری زلزله می شود.
بنابراین منطقی است که بجای دنبال کردن سیاست هایی همچون کاهش جمعیت، به راه حل های مهندسی و قابل دسترس توجه کرد. سبُک ساختن جمعیت شاید همسو با اهداف درازمدت دیگری باشد که این مسئله ارتباطی با مقوله زلزله ندارد.
اقدامات پیشگیرانه، در کاهش زیان های جانی و مالی حوادث و سوانح طبیعی از جمله زلزله مهمترین نقش را ایفا می¬کند. با توجه به گستردگی شهر تهران و اینکه بیش از نیمی از شهر بافت فرسوده به شمار می رود، ایمن سازی شهر تهران مستلزم صرف هزینه های بسیار بیشتر از میزان کنونی است و اگر با این سرعت ادامه دهیم ایمن سازی شریان های اصلی مثل آب، گاز، برق، پل ها، و بیمارستان ها سال های زیادی به طول خواهد انجامید.
اما آنچه بیش از بیش دارای اهمیت است مقوله آموزش است، آموزش سبب ترویج فرهنگ ایمنی می شود. فضای فیزیکی شهر نتیجه کنش و واکنش و رفتارهای صحیح و ناصحیح ماست. اینکه ما در حیطه فردی چقدر مسئولیت پذیر بوده ایم همه به نقش آموزش و میزان اطلاع رسانی وابسته است. آنچه شهروندان ما با آن مواجه اند کمبود آموزش های لازم و اطلاع رسانی ناکافی درمورد وضعیت موجود شهر تهران است.
فقدان این آموزش به فقدان مهارتها و اطلاعات لازم برای رویارویی با بحران منجر می شود. اگر شهروندان اطلاعات کافی و البته صحیح از محیط زندگی و مخاطرات طبیعی آن داشته باشند می توانند برای مدیریت خطرپذیری در حیطه وظایف خود موثر باشند، به این معنی که شناخت وضع موجود منجر به بینش کافی شهروندان برای آمادگی در برابر زلزله می شود باید به دنبال آن باشیم تا به همه شهروندان فرهنگ زندگی با زلزله را به عنوان واقعیتی که نمی توان از آن فرار کرد یا آن را نادیده گرفت، بیاموزیم.
بهره برداری از تجربیات جهانی در زمینه مدیریت بحران نکته مهمی است که نباید از آن غافل ماند. تجربه کشورهایی مثل چین و هائیتی که اخیراً زلزله های خسارت باری را در مناطق پرجمعیت تحمل کرده اند بسیار موثر است، چه در زمینه آماده نگه داشتن ذهن مردم و چه در مورد تذکر و جلب توجه بیشتر مردم و مسئولان به اهمیت زلزله، بازبینی و استفاده از تجربیات جهانی مدیریت بحران زلزله از اهمیت بالایی برخوردار است.
از سویی دیگر استفاده از روش های علمی روز دنیا در پیش بینی حوادث جهت کاهش دادن خسارات از جمله سیاست هایی است که باید به آن اهتمام جدی داشت. در مورد پیش بینی زلزله روش علمی مطمئنی وجود ندارد، اگر چه در گذشته در برخی موارد کشورهایی مثل چین توانسته اند با روش های سنتی، برخی از زلزله ها را پیش بینی کنند، ولی این موارد بیشتر جنبه استثناء دارد تا قاعده. در سال 1975 چینی ها پیش بینی وقوع زلزله در یکی از مناطق کشور خود را اندک زمانی قبل از رخداد زلزله تشخیص دادند و از این طریق توانستند جان دهها هزار نفر را نجات دهند، اما یک سال بعد نتوانستند زلزله بزرگ دیگری را پیش بینی کنند که در نتیجه آن زلزله بیش از 240 هزار نفر تلفات بر جای گذاشت.
چینی ها در دفعات متعدد زلزله هایی را پیش بینی و مردم را از شهر ها تخلیه کردند اما زلزله ای رخ نداد. به هر حال در مورد برخی از زلزله ها به خصوص زلزله هایی که با پیش لرزه هایی همراه است امکان بیشتری برای پیش بینی موثق وجود دارد.
با این حال سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران که براساس قانون، مدیریت بحران شهر تهران را بر عهده دارد از برنامه های تحقیقاتی و پژوهش های مربوط به بررسی پیش نشانگر های زلزله حمایت می کند.
همچنین به دنبال ایجاد مکانیسم های لازم برای استفاده موثر از فعالیت های پژوهشی مربوط به پیش بینی و پیش نشانگرها هستیم تا به این وسیله بتوانیم از خسارت های احتمالی جلوگیری کنیم. تاکید سازمان بر لزوم مقاوم سازی ساختمان های جدید از طریق کنترل بیشتر است و در زمینه آمادگی هم به تقویت آمادگی و امکانات مقابله پرداخته ایم و جایی برای اتکاء به پیش بینی در نظر نگرفته ایم، هر چند به دنبال این هستیم که هر نوع استفاده مثبتی ولو با احتمال کم از این توانایی های پژوهشی مربوط به پیش نشانگرها را به کار ببندیم.
باید این نکته را مدنظر قرار داد که تجارب حاصل از بحران ها این موضوع را ثابت کرده اند که مقابله با بحران های وسیع ناشی از سوانح طبیعی و حوادث انسان ساز همچون زلزله، سیل، طوفان، آتش سوزی و..... به تنهایی از عهده دولت ها خارج است، این به معنای ناتوانی سازمان های مسئول نیست، بلکه همواره میان زمان وقوع حادثه و حضور نیرو های دولتی، بسته به وسعت حادثه، فاصله زیادی وجود دارد، این برنامه ریزی برای آموزش و حضور مردم به منظور پوشش زمانی این فاصله، به معنای آماده بودن شهروندان برای مقابله با سوانح تا حضور نیروهای رسمی امدادرسانی است.
مطالعات میدانی در کشورهای پیشرفته نشانگر این موضوع است که پس از وقوع بحران ها، بیش از هفتاد درصد از نجات یافتگان توسط مردم محلی نجات پیدا کرده اند. بنابراین آموزش و تجهیز گروه های داوطلبانه مردمی گامی موثر و مفید در مدیریت بحران های احتمالی به شمار می رود.
به امید روزی که با بکار بستن سه مقوله پیشگیری، آموزش و آمادگی لازم در برابر حوادث و سوانح، خسارت های ناشی از آن را به حداقل برسانیم.
عزیز اله رجب زاده - رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران