اکو؛ پیشینه، اهداف و دستاوردها

دیدار فراکسیون اقلیت مجلس با محمد خاتمی عضو فراکسیون اقلیت از دیدار روز یکشنبه هفته آینده فراکسیون متبوع خود با محمد خاتمی خبر داد.
داریوش قنبری عضو فراکسیون اقلیت مجلس شورای اسلامی در گفت و گو با برنا، از دیدار فراکسیون متبوع خود با محمد خاتمی در یکشنبه هفته آینده خبر داد.
وی افزود: فراکسیون اقلیت دیدارهایی با شخصیت های سیاسی به صورت دوره ای برگزار می کند که آخرین دیدار فراکسیون اقلیت با آقای لاریجانی و قبل از آن نیز با آقای هاشمی رفسنجانی بوده است.
وی گفت: این دیدار در چارچوب برنامه ای که در فراکسیون اقلیت تدوین شده و دررابطه با مسایل و موضوعات کشور برگزار می شود.
حسن بهشتی پور - اجلاس کارشناسان ارشد کشورهای عضو سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) روز دوشنبه، 29 آذر، در استانبول ترکیه آغاز شد. این اجلاس روز چهارشنبه با نشست وزرای خارجه، دستور کار اجلاس سران را که تا عصر روز جمعه ادامه خواهد داشت، آماده می‌‌کنند.
قرار است روز چهارشنبه، اول دی ماه، نوزدهمین اجلاس شورای وزیران خارجه اکو که عالی‌ترین مرجع اجرایی اکو است، به میزبانی 'احمد داوود اوغلو' ، وزیرخارجه ترکیه تشکیل شود. سپس در روز پنج شنبه دوم دی ماه 1389 یازدهمین اجلاس سران اکو به میزبانی 'عبدالله گل'، رئیس جمهوری ترکیه و با شرکت رؤسای جمهور 9 کشور دیگر در کاخ "چراغان" استانبول برگزار می‌شود.
ایران که عهده دار ریاست دوره‌ای اکو است، در اجلاس استانبول ریاست دوره‌ای را به ترکیه واگذار خواهد کرد. محمود احمدی نژاد، رئیس جمهور اسلامی ایران که در اسفند ماه 1387 میزبان اجلاس سران اکو در تهران بود، ریاست این سازمان را از 'الهام علی اف'، رئیس جمهور آذربایجان تحویل گرفته بود.
در نشست شورای عالی وزیران خارجه اکو، علی اکبر صالحی، سرپرست وزارت امور خارجه ایران به نمایندگی جمهوری اسلامی ایران حضور خواهد داشت. بعد از انتصاب صالحی به سرپرستی وزارت خارجه ایران، این نخستین فرصت وی برای آشنایی با همتایان خود در یک نشست بین‌المللی خواهد بود.
پیشینه بحث
سازمان همکاری‌ اقتصادی (Economic Cooperation Organization) که به اختصار اکو خوانده می‌شود، یک سازمان بین‌الدولی منطقه‌ای است که درسال 1364 شمسی (1985 میلادی) توسط سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه به منظور ترویج همکاری‌های اقتصادی، فنی و فرهنگی بین کشورهای عضو، تأسیس شد.
اکو در واقع جانشین 'سازمان همکاری عمران منطقه‌ای' (RCD) است که در سال‌های 1964 تا 1979 میلادی عملا کارایی نداشت.
در سال 1992 میلادی در اجلاس سران در شهر ازمیر ترکیه، هفت کشور دیگر به اعضای اکو ملحق شدند و به این ترتیب اکو به یک سازمان بزرگ و مهم منطقه‌ای تبدیل شد.
تحلیل عملکرد اکو
همه شرایط و امکانات برای تقویت همکاری‌ها و حل مشکلات و چالش‌های موجود که اکو با آن مواجه است، در چهار چوب کمیته‌های هفت‌گانه فراهم است، اما به دلیل موانع متعدد، هنوز این سازمان که به لحاظ وسعت و جمعیت دومین سازمان همکاری منطقه‌ای در جهان به شمار می‌رود نتوانسته است در حد انتظار ظاهر شود.
در شرایط جهانِ بی‌قطبی، در مقایسه با دوران جهان دو قطبی پس از جنگ جهانی دوم، نقش همکاری‌های منطقه‌ای مهم‌تر و تعیین‌کننده‌تر شده است.
اکو با برخورداری ازمساحت تحت پوشش فعالیت آن که برابر با هفت میلیون و دویست و یازده کیلومتر مربع است و بیش از سی‌صد و پنجاه میلیون نفر جمعیت، می‌تواند نقش تاثیرگذاری بر سه منطقه راهبردی خاورمیانه، آسیای مرکزی و قفقاز داشته باشد.
همچنین این سازمان دو آب‌راه کلیدی خلیج فارس و دریای خزر را که مرکز تولید و انتقال انرژی جهان است، به یکدیگر متصل می‌سازد، از این رو اکو این امکان را دارد که گام‌های بلند و مؤثری را برای گسترش همکاری‌ بین کشورهای عضو با سایر کشورها بردارد.
امروزه اهمیت همکاری منطقه‌ای به عنوان یک سازوکار مهم برای شتاب‌بخشی به پیشرفت اجتماعی و اقتصادی و ثبات سیاسی و امنیتی منطقه‌ای، درجهت منافع مردم کشورهای عضو بر کسی پوشیده نیست، بر این اساس تقویت اکو به عنوان یک سازمان تاثیرگذار در هم‌گرایی منطقه‌ای در راستای منافع ملی کلیه اعضا ارزیابی می‌شود.
عوامل پیوستگی و نقاط مشترک کشورهای عضو اکو
ده کشور عضو اکو با وجود تفاوت‌های اساسی که دارند امکانات بالقوه مشترک موجود بین آن‌ها، زمینه بسیار مساعدی را برای هم‌دلی و هم‌کاری به‌وجود آورده است. مهم‌ترین این موارد را می‌توان در هفت مشخصه ذیل خلاصه کرد:
1- اشتراکات فرهنگی، تاریخی و اسلامی میان کشورهای عضو
2- بهبود نسبی خطوط جاده‌‌ای و راه آهن و کشتی‌رانی
3- پیوند جغرافیایی اعضای اکو (پیوستگی سرزمینی اعضا)
4- جمعیت قابل توجه که برخورداری از نیروی انسانی برای تولید را امکان‌پذیر می‌کند.
5- وجود راه‌های مناسب برای حمل و نقل جاده‌ای و راه آهن
6- برخوردری از منابع سرشار انرژی نفت و گاز
7- تولید انبوه مواد کشاورزی استراتژیک از جمله گندم، برنج و پنبه
مهم‌ترین زمینه‌های همکاری کشورهای عضو اکو
با استفاده از پیوندها و امکانات موجود بین اعضای اکو، مهم‌ترین زمینه‌های مثبتی را که برای همکاری وجود دارد، می‌توان در موارد ذیل مورد توجه قرار داد:

1- کشورهایی نظیر ایران، قزاقستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و تا حدودی ازبکستان تولیدکنندگان نفت وگاز هستند که می‌توانند تامین‌کننده نیاز کشورهایی چون ترکیه، پاکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و افغانستان باشند. در مقابل این کشورها تولیدکننده کالاهای کشاورزی و دامپروری هستند که مورد نیاز اعضای اکو که تولیدکننده انرژی هستند، می‌باشد.
2- انتقال انرژی و کالا بین کشورهای عضو با سایر کشورها، این امکان را فراهم کرده است که کشورهای عضو بتوانند با استفاده از جایگاه ژئوپلتیکی اکو بین آسیا و اروپا و نیز جایگاه ژئو اکونومیکی به جهت صادرات نفت و گاز از خزر و خلیج فارس به بازارهای مصرف انرژی اروپا، زمینه بسیار مناسبی را برای همکاری‌های اقتصادی فراهم سازند.
3- ساز و کار مناسب برای معاملات پایاپای بین کشورهای عضو تا حدودی به وجود آمده اما با آن‌چه که باید باشد فاصله زیادی دارد. در این زمینه توافق‌نامه‌های متعددی امضا شده اما تاکنون تعداد معدودی از آن‌ها شانس اجرا پیدا کرده‌اند. این کشورها می‌توانند با اولویت قرار دادن معاملات پایاپای بین اعضا، به رشد اقتصادی یکدیگر کمک کنند.
4- فراهم سازی مبادله آسان واحدهای پول رایج کشورهای عضو به طور دو جانبه و چندجانبه و رفتن به سوی به جریان انداختن پول واحد در میان کشورهای عضو اکو نزدیک به دو دهه است که تصویب شده است، اما به علت بروکراسی حاکم بر اکثر کشورهای عضو و فساد و رشوه‌خواری، مبادلات با سختی انجام می‌شود، به همین منظور بانک تجارت و توسعه اکو به وجود آمده و تاکنون پیشرفت خوبی هم داشته اما هنوز در همه کشورها شعبه ندارد و این خود روند مبادلات را کند می کند.
5- حجم تجارت میان کشورهای عضو در شرایط حاضر در حد پنج درصد کل مبادلات این کشورها است؛ یعنی کشورهای عضو به دلایل گوناگون تمایل کمتری برای مبادله بین خود را دارند. برای مقابله با این مشکل تاکنون برنامه حذف موانع تعرفه‌ای و کاهش تعرفه‌ها و در نهایت حذف عوارض گمرکی بیش از پانزده سال است که در دستور کار قرار دارد، اما تنها اندکی از این برنامه‌ها اجرا شده است. به ویژه آن‌که این برنامه‌ها در هر ده کشور به طور هم‌زمان اجرا نمی‌شود.
اجرای بخشی از برنامه‌ها در عمل اختلاف‌های موجود را بیشتر کرده است. تسهیل شرایط مبادله از قبیل صدور آسان روادید، استانداردسازی فعالیت‌های گمرکی و ایجاد هماهنگی‌های مربوط به قوانین و دستورالعمل‌های مبادله کالا و توریسم، بیش از هر زمان دیگری ضرورت یافته است.
موانع موجود بر سر راه همکاری‌ها
با وجود نقاط مشترکی که بین اعضای اکو وجود دارد، در 18 سالی که از زمان گسترش اعضای اکو به ده کشور می‌گذرد، این کشورها با موانع مختلفی برای گسترش همکاری‌ها روبرو هستند که مهم‌ترین آن‌ها به شرح ذیل است:
ا- ادامه جنگ و بحران در بعضی از کشورهای عضو از جمله افغانستان و بحران قره‌باغ در جمهوری آذربایجان
2- تفاوت‌های اساسی بین نظام‌های سیاسی موجود در ده کشور عضو، موجب شده است که بین اعضا همکاری و تفاهم در کلیه زمینه‌ها شکل نگیرد، با این حال درباره همکاری‌های اقتصادی که موضوع اصلی همکاری است، تقریبا تفاهم کامل وجود دارد.
3- فشارهای فرا منطقه‌ای برای شکل نگرفتن تفاهم‌های موجود؛ این فشارها در مواردی از سوی روسیه وارد می‌شود و در مواردی هم از سوی امریکا اعمال می‌گردد.
4- فقدان زیرساخت‌های پیشرفته و توسعه‌یافته در اقتصاد اکثر کشورهای عضو و ناکافی بودن منابع ارزی برای سرمایه‌گذاری بر روی پروژه‌های مصوب
5- کمبود نیروهای ماهر و آموزش‌دیده برای پیش‌بردن پروژه‌های اقتصادی مشترک
6- تکنولوژی غیرپیشرفته و عمدتا وابسته در کشورهای عضو و جذب کم سرمایه‌گذاری خارجی
7- توسعه نابرابر و ناهمگون بودن سیستم‌های اقتصادی اعضای اکو؛ به طوری‌که در عمل کشورهایی نظیر ایران، ترکیه، پاکستان، قزاقستان و آذربایجان همچنان در سطح بالاتری از لحاظ اقتصادی در مقایسه با ازبکستان، تاجیکستان، قرقیزستان و افغانستان قرار دارند.
8- دسته بندی‌های داخل اکو و در نتیجه ایجاد رقابت‌های کاذب در میان برخی از اعضا
9- تلاش بعضی از اعضا برای بهره‌برداری‌های سیاسی که با سرشت اقتصادی و اجتماعی اکو در تعارض قرار می‌گیرد.
10- تک محصولی بودن اقتصاد بیشتر کشورهای عضو و درحال توسعه‌بودن اقتصاد این کشورها که بیشتر تمایل دارند با کشورهای توسعه‌یافته همکاری داشته باشند.
11- مشکلات ناشی از استانداردهای ضعیف، افراط در استفاده از منابع، به‌کارگیری روش‌های غیرمنطقی، مدیریت خطرپذیر، کمبود سرمایه‌گذاری در امور زیر بنایی اقتصادی، عدم شفافیت، ناکارآمدی مؤسسات مالی وابسته به اکو و کمبود تجارت بین اعضای آن.
جمع‌بندی و نتیجه بحث:
اجلاس سران کشورهای اکو در استانبول هم، مانند ده نشست گذشته، احتمالا با دستاورد خاصی همراه نخواهد بود؛ در این میان تنها ممکن است بر فهرست عناوینی که در بیانیه پایانی به عنوان کارهای انجام شده و یا در حال انجام ذکر می‌شود، افزوده گردد. با این حال این‌گونه نشست‌‌ها فرصت مناسبی است تا رهبران ده کشور بتوانند در عالی‌ترین سطح، زمینه‌های همکاری‌ و راه‌های رفع موانع موجود را بررسی کنند.
البته واقعیت آن است که در سال‌های اخیر کشورهایی نظیر ازبکستان، قرقیزستان و قزاقستان که به ناکارآمدی اقتصادی اکو اعتراض دارند، در این قبیل نشست‌ها کمتر ظاهر می‌شوند.
این کشورها سعی دارند منافع خود را در سایر سازمان‌های منطقه‌ای جستجو کنند، اما مجموعه سه کشور ایران و ترکیه و پاکستان به عنوان "موتور محرک اصلی اکو" همچنان امیدوارانه تلاش می‌کنند این سازمان منطقه‌ای تاثیرگذاری بیشتری داشته باشد.
به باور کارشناسان برای آن‌که اکو بتواند نقش‌آفرینی بیشتری در سطح منطقه داشته باشد، چهار اقدام مهم را باید در اولویت کاری خود قرار دهد.
اول، ایجاد هم‌گرایی بیشتر از طریق رسیدن به منافع مشترک در انجام پروژه‌های کلان اقتصادی
دوم، برطرف‌کردن بحران‌هایی چون بحران افغانستان و قره‌باغ در جمهوری آذربایجان
سوم، ایجاد همکاری‌های جدید با سازمان‌های منطقه‌ای از جمله آ.سه.‌آن و شورای همکاری خلیج فارس
چهارم، اجرای دقیق توافق‌های انجام‌شده که دیدار فراکسیون اقلیت مجلس با محمد خاتمی عضو فراکسیون اقلیت از دیدار روز یکشنبه هفته آینده فراکسیون متبوع خود با محمد خاتمی خبر داد. داریوش قنبری عضو فراکسیون اقلیت مجلس شورای اسلامی در گفت و گو با برنا، از دیدار فراکسیون متبوع خود با محمد خاتمی در یکشنبه هفته آینده خبر داد.وی افزود: فراکسیون اقلیت دیدارهایی با شخصیت های سیاسی به صورت دوره ای برگزار می کند که آخرین دیدار فراکسیون اقلیت با آقای لاریجانی و قبل از آن نیز با آقای هاشمی رفسنجانی بوده است.وی گفت: این دیدار در چارچوب برنامه ای که در فراکسیون اقلیت تدوین شده و دررابطه با مسایل و موضوعات کشور برگزار می شود. در بعضی موارد پانزده سال از زمان انعقاد آن‌ها می‌گذرد