فراز و نشیب های جاده تهران - مسکو

بصیرت: در شماره نخست این مقاله روابط هسته ای ایران و روسیه مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. در این شماره (قسمت پایانی) روابط دو کشور درعرصه های اقتصادی، سیاسی و نظامی بررسی می شود. گفتنی است چاپ این مقاله به معنای تایید محتوای آن نیست.
¤¤¤
در زمینه ذخایر گازی روسیه و ایران رتبه اول و دوم را در دنیا به خود اختصاص می دهند و همچنین در زمینه تولید نفت روسیه در رتبه دوم و ایران در رتبه چهارم دنیا قرار دارد که همین امر این دو کشور را بسوی همکاری های اقتصادی از جمله تصفیه و صادرات نفت و گاز سوق می دهد. روسیه و ایران به همراه قطر که رتبه سوم را در ذخایر گازی دارا می باشد، در اکتبر 2008 برای افزایش همکاری ها در بخش انرژی به توافق رسیدند. این سه کشور به تنهایی دارای بیش از 40 درصد ذخایر گاز طبیعی جهان می باشند. علاوه بر همکاری سه جانبه گازی میان این سه کشور، ایران و روسیه سالهاست در استفاده از ذخایر دریای خزر با هم همکاری می کنند. این دو کشور همچنین در ژانویه سال 2008 برای توسعه ذخایر وسیع گاز طبیعی و نفت ایران قراردادی را در تهران به امضا رساندند. تهران و مسکو در ژانویه 2009 توافقی را برای مبادله گاز طبیعی امضا کردند که به موجب آن کارایی صادرات و سود حاصله را افزایش دهند. سرگی اشماتکو وزیر انرژی روسیه در جولای سال 2009 اعلام کرد که روسیه بسیار مشتاق است برای توسعه میادین نفتی و گازی به جمهوری اسلامی ایران کمک کند.
علاوه بر مبادلات و همکاری ها در زمینه ترکیبات هیدروکربنی، ایران و روسیه روابط تجاری خویش را در بخش های اقتصادی غیرانرژی نیز توسعه بخشیده اند که از جمله می توان به توافقنامه بزرگ کشاورزی ژانویه سال 2009 و همچنین قرارداد مخابراتی دسامبر 2008 اشاره کرد. براساس برآورد سازمان بین المللی پول تجارت دو جانبه بین این دو کشور در سال 2007 به بیش از 3 میلیارد دلار رسید. در نتیجه رشد روابط اقتصادی روسیه با ایران، وزیر کشاورزی این کشور پس از امضای توافقنامه کشاورزی ژانویه 2009 در مسکو ایران را «شریک استراتژیک» روسیه نامید. مشارکت روسیه در بازار مخابرات ایران به رشد خود در ماه اوت ادامه داد بگونه ای که سومین اپراتور بزرگ موبایل روسیه، مگافون، متعهد شد بیش از 5/4 میلیارد دلار برای توسعه پوشش در جمهوری اسلامی سرمایه گذاری کند.
همکاری اقتصادی میان این دو کشور حتی در سطح شهری نیز توسعه داشته است. سرگی ماروزف، فرماندار شهر اولیانوفسک روسیه در جولای 2009 با رضا باغبان کندوری، سرکنسول ایران در «کازان» ملاقات کرد. این دو مقام مسئول در زمینه همکاری اقتصادی دو جانبه از جمله مشارکت ایران در کارخانه نیشکر منطقه به گفتگو نشستند. ماروزف همچنین برای فروش هواپیماهای ساخت «اولیانوفسک» به تهران ابراز علاقه کرد. در پاسخ، کندوری به تمایل ایران برای تبادل دانشجویان و استادان این کشور با دانشکده هوانوردی اولیانفوسک اشاره کرد.
بدنبال حوادث ناگوار تابستان 2009، روسیه و ایران هر دو بر اهمیت روابط دوجانبه در صنعت هایی تأکید کردند. سرگی گالپرین، قائم مقام رئیس اتحادیه کارخانجات هوایی روسیه، در اوت 2009 فروش محصولات هوایی روسیه به ایران را برای دوطرف بسیار مهم توصیف کرد. در همان ماه ایران و روسیه توافقنامه ای را منعقد کردند که به موجب آن تهران پنج هواپیمای مسافربری «204 -Ti» از روسیه خریداری می کند که البته اختیار خرید 30 فروند دیگر را نیز دارد. گالپرین در مصاحبه ای با آژانس خبری جمهوری اسلامی ایران گفت کشور ایران قصد دارد بطور کل 100 هواپیما که قطعات اصلی آنها در ایران و تحت لیسانس ساخته می شود خریداری کند. علاوه بر تمایلی که برای خرید «204- Ti» وجود دارد، آژانس خبری «ریانووستی» روسیه در بیست و دوم اوت 2009 خبر داد که حمید بهبهانی وزیر راه و ترابری ایران بدنبال خرید سوپر جت سوخوی 100 از روسیه می باشد. سوپرجت 100 یک هواپیمای مسافربری مدرن منطقه ای می باشد که تا پایان سال 2009 به بازار عرضه خواهد شد. اگرچه روابط هوایی میان دو کشور خالی از تنش نیز نبوده است. مهدی صادقی، مدیرعامل شرکت تور هوایی ایران نسبت به مبادلات صنعت هوایی ایران با روسیه ابراز نارضایتی کرد و گفت: «در بسیاری از موارد شرکت های روسی در به پایان رساندن و عمل به تعهدات خویش کوتاهی می کنند.»
در دیگر زمینه های حمل و نقل نیز پیشرفت هایی به چشم می خورد که از جمله آنها می توان به امضای تفاهم نامه تهران و مسکو در اوت 2009 اشاره کرد که تأکیدی بود بر همکاری های دوجانبه در حیطه حمل و نقل های دریایی، جاده ای و راه آهن دو کشور.
منوچهر متکی وزیر خارجه [سابق] ایران و سرگی اشماتکو وزیر انرژی روسیه در دسامبر 2009 در هشتمین نشست کمیسیون مشترک اقتصادی در تهران چهار توافقنامه همکاری امضا کردند. این توافقنامه ها مربوط به کمیسیون مشترک اقتصادی، همکاری بین وزرای انرژی، و چندین شرکت مخابراتی بود. اشماتکو همچنین با مسعود میرکاظمی وزیر نفت ایران و دو وزیر دیگر ملاقات کرد تا با تأسیس یک شرکت سرمایه گذاری مشترک همکاری هایی را در زمینه انرژی افزایش دهد. پس از این نشست دوجانبه اشماتکو به خبرنگاران گفت بزرگ ترین شرکت پتروشیمی روسیه «سیبور» برای ساخت تأسیسات اصلی پتروشیمی در ایران با شرکت پتروشیمی ملی این کشور (NPC) در حال مذاکره است. دیمیتری کونف، رئیس «سیبور»، اشاره کرد که شرکتش «به مدت یک سال درباره این موضوع با شرکت پتروشیمی ملی ایران مشغول مذاکره بوده است.» وی اضافه کرد که این سرمایه گذاری مشترک با هدف ساخت یک تأسیسات پتروشیمی برای ساخت مقادیر انبوه پلی اولفین در میدان گاز پارس جنوبی است.
ورسالوتی راشا مالک کارخانه ساخت هلی کوپـترهای غیرنظامی در اوایل دسامبر سال 2009 با شرکت ایرانی فناوران آسمان گیتی برای عرضه هلی کوپتر به ایران توافقنامه ای را امضا کرد. بر اساس این توافقنامه شرکت ایرانی، شرکت روسی را در ایران نمایندگی خواهد کرد و مسئول بازاریابی و تبلیغات این شرکت در کشور ایران خواهد بود.
چندی بعد در همین ماه یک مقام مسئول عالی رتبه آمریکایی خبر داد که نشست گروه 1+5 درباره موضوع هسته ای ایران بدلیل مخالفت چین کنسل شد، اگرچه پنج عضو دیگر برای مذاکره به تشکیل کنفرانس دعوت شدند.
کشور روسیه در فوریه 2010 به مخالفت خویش برای فروش سیستم ضد هوایی «اس 300» به ایران شدت بخشید. سرگی لاورف، وزیر خارجه روسیه با اشاره به این موضوع یعنی تأخیر در صدور این سیستم به کشور ایران گفت: «در زمینه واگذاری و فروش این محصول اصول پایه ای وجود دارد که براساس قوانین خویش مقررات بین المللی ما هرگز دست به کاری نمی زنیم که به بی ثباتی منطقه بیانجامد» با توجه به موضع دیگر مقامات مسئول کاخ کرملین روسیه که علت تاخیر در صدور موشک ضد هوایی نصب شده بر روی کامیون را منسوب به دلایل تکنیکی دانسته اند، این اظهارات کاملا متفاوت است. این موشک ها قادر هستند هواپیماهای جنگی را تا ارتفاع 90 مایل آنطرف تر منهدم کنند.
شرکت نفت «لوک اویل» در مارس 2010 از تصمیم خویش برای عقب نشینی از پروژه «آناران» بدلیل تحریمات روسیه علیه ایران خبر داد. پروژه آناران شامل «چهار سازه نفتی در کشور ایران می باشد و ذخایر پایگاه های آن تا دو میلیارد بشکه تخمین زده شده است.»
درست دو هفته پس از تحریمهای یک جانبه ایالات متحده برای محدود کردن سرمایه گذاری در بخش انرژی ایران و سپاه پاسداران جمهوری اسلامی ایران، سرگی اشماتکو وزیر انرژی روسیه اعلام کرد «همکاری فعال میزان شرکت های روسی و ایرانی در بخش های نفت، گاز و پتروشیمی رو به توسعه و گسترش مشترک می باشد» چندی بعد در همان ماه، رجب صفراف، رئیس کمیته ایران در اتاق بازرگانی و صنایع مسکو گفت: «مذاکرات ثمربخش بوده و اولین ارسال بنزین به ایران ممکن است در اواخر اوت و یا سپتامبر صورت پذیرد. ما مشغول مذاکره درباره ارسال محصولات مهمی هستیم که به وضوح نشان می دهد تحریمهای ایالات متحده و اروپا تأثیر چندانی نداشته است».
روابط دیپلماتیک/ نظامی
ایران و روسیه در سال های اخیر روابط دیپلماتیک و حتی نظامی خویش را تقویت بخشیده اند. این دو کشور برپایه اهداف مشترک تجاری و سیاسی روابط دوستانه تنگاتنگی را تشکیل داده اند. روسیه در زمینه فناوری نظامی غیراتمی از جمله آموزش نظامی، تسلیحات دفاعی که در مقابل حملات هوایی قابل استفاده می باشند به ایران کمک می کند. براساس اظهارات آژانس خبری روسیه «ریانووستی»، این کشور در دسامبر 2008 شروع به ارسال قطعات سیستم دفاعی زمین به هوای «اس300» از طریق کشتی به ایران کرده است. با این وجود که مقامات روسی اعلام کردند قصد عمل به این قرارداد را ندارند اما مسکو اشاره کرد که به بودجه حاصله از سود فروش تسلیحات نظامی نیازمند است. رئیس جمهور مدودف در دیدار خویش با شیمون پرز رئیس جمهور ]رژیم[ اسرائیل در اوت 2009 به تمایل خویش برای بررسی مجدد فروش «اس300» به کشور ایران اشاره کرد. براساس اظهارات یک مقام رسمی کاخ کرملین، پرز در پاسخ به همتای سیاسی خویش اطمینان داد که «اسرائیل قصد ندارد به مواضع ایران حمله کند.» با این وجود یکی از منابع نظامی اسرائیلی در اوت 2009 گفت انتظار می رود کشور ایران تا سال 2010 به سیستم «اس300» دست پیدا کند. روزنامه آمریکایی ورلد تریبون به نقل از این منبع گفت ایران برای خرید این سیستم دفاعی با حداقل یکی از جمهوری های شوروی توافقنامه امضا کرده است.
روسیه همچنین پس از امضای قرارداد 700 میلیون دلاری با کشور ایران سیستم های دفاعی هوایی «تور- ام یک» را به این کشور فروخته و اقدام به آموزش استفاده از آن کرده است. الکساندر فومین، قائم مقام مدیر سازمان فدرال همکاری های فنی و نظامی روسیه در دسامبر 2008 گفت کشورش قصد دارد همکاری های نظامی را با ایران افزایش دهد و اشاره کرد که این تغییر برای افزایش ثبات در منطقه است. وزیر دفاع ایران گفت دو کشور امیدوار هستند که از طریق تلاش های نظامی و فناوری همکاری های خویش را در زمینه دفاعی افزایش دهند.
علاوه بر همکاری های نظامی و دیپلماتیک، ایران و روسیه در زمینه فناوری هسته ای نیز روابط خویش را توسعه داده اند. کشور روسیه با وجود رأی موافق خویش در زمینه تحریم های شورای امنیت سازمان ملل علیه برنامه های هسته ای ایران، به ساخت تأسیسات بوشهر کمک و از حق فناوری صلح آمیز هسته ای ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی دفاع کرده است.همچنین ایران و روسیه، کشورهای حوزه دریای خزر را برای بیرون کردن تأثیر غرب از منطقه فراخوانده اند. پنج کشور حوزه دریای خزر که شامل آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان می باشند در سال 2007 بر این بیانیه مشترک به توافق رسیدند که «تحت هیچ شرایطی به کشورهای دیگر اجازه نخواهند داد تا از قلمروهای آنها برای تعرض و یا اقدام نظامی علیه کشورهای حوزه دریای خزر استفاده کند.»واحدهای دریایی ایران و روسیه علاوه بر تمام موارد ذکر شده در جولای 2009 اقدام به اجرای مانور در دریای خزر کردند. این مانورها با شعار «خزر پاک و ایمن در گرو تعاملات منطقه ای» ماهیتی غیرنظامی داشت و محوریت آن تجسس و نجات دریایی و پیشگیری و مقابله با آلودگی های دریایی بود.پس از انتخابات ریاست جمهوری سال 2009، رهبران دو کشور ایران و روسیه در نشست ژوئن 2009 سازمان همکاری شانگهای در روسیه به طور خصوصی دیدار کردند. این سازمان یک سازمان تجاری است که کشور ایران در آن ناظر و روسیه عضو کامل آن می باشد. سرگی ریابکوف، قائم مقام وزیر خارجه روسیه گفت: «این موضوع که دکتر احمدی نژاد اولین سفر خارجی خویش پس از انتخاب ایشان به عنوان رئیس جمهور ایران را روسیه قرار می دهد بسیار نمادین است.» همچنین گروه هشت در ژوئن سال 2009 که روسیه بخشی از آن است در شهر تریستهی ایتالیا نشستی را برگزار کردند تا پیرامون موضوع امنیت در پاکستان و افغانستان گفت وگو کنند. در این نشست وزرای خارجه کشورهای گروه هشت خواستار «پایان هر چه سریع تر خشونت در ایران» شدند و از ایران خواستند تا برای حل بحران سیاسی خویش به دنبال راهکارهای صلح آمیز باشد.
مترجم: محمد جعفری