جنبش نرم افزاری در ابتدای راه / مجید زندی

آن حدی که برای انجام کارها ابتدا درست فکرکردن شرط لازم محسوب می شود بقیه کارها از اهمیت درجه دوم برخوردارند حتی اگر دراین میان امکانات را بسیار مهم بدانیم . به همین دلیل است که امروز در دنیا نیروی انسانی ما هر شرط اساسی برای توسعه اقتصادی اجتماعی و حتی سیاسی محسوب می شود.

فکر کردن از آنچنان اهمیتی در دین اسلام نیز برخورداراست که در شمار افضل عبادات مطرح شده است چرا که اگر بهترین امکانات و سرمایه ها را هم در اختیار کسی قرار دهیم که از قدرت تفکر بی بهره باشد و یا حتی کم بهره باشد نابودی امکانات و سرمایه ها امری حتمی تلقی خواهد شد. پس شک نکنیم آن کشورهایی که امروز کشورهای توسعه یافته محسوب می شوند همان کشورهایی هستند که مردمش خوب فکر کردند و نتیجه این درست فکر کردن را به عنوان دستاوردهای توسعه ای مادی و حتی معنوی در زندگی خود مشاهده می کنند.

در کشور ما نیز حداقل ابن تجربه برای ما بدست آمده که هر کار و پروژه ای که فکر و کار کارشناسی را با خود داشت به موفقیت رسید و هر کاری که برای رضایت این و آن و سیاسی کاری و رقابت و لجبازی باندی و گروهی انجام شد حتی اگر کاری در ظاهر اقتصادی و سودده تبلیغ شود به نتیجه اساسی خود نرسیده و مجموعه سرمایه های ملی و معنوی کشور هدر داده شده است .

خوشبختانه در قوانین جمهوری اسلامی نیز این قدرت با زمینه اعتقادی جزو ارکان اساسی محسوب شده به گونه ای که در سند جامع چشم انداز 20 ساله کشور دومین بند این سند بر موضوع « فکر » اشاره شده که جامعه ایرانی در سال 1404 هجری شمسی می بایست دارای دانش پیشرفته توانا در تولید علم و فناوری و متکی بر منابع انسانی و سرمایه اجتماعی در تولید باشد که این مورد اخیر هم دارای سهم برتر نسبت به بقیه مسایل برخوردار باشد که رهبر معظم انقلاب در سخنان خود این بخش از سند را به نام جنبش نرم افزاری معرفی کرده اند چرا که تولید فکر مهمترین رکن توسعه محسوب می شود.

جنبش نرم افزاری در این تعبیر یعنی پاسخگوئی به هر سئوالی چه در زمینه مذهبی و چه در زمینه اقتصادی سیاسی و اجتماعی چرا که نیاز امروز جامعه به ویژه نسل جوان پاسخگویی به همین سئوالات و شبهات است و به همین دلیل است که رهبر معظم انقلاب در پاسخ به نامه جمعی از طلاب حوزه علمیه قم درباره آزاداندیشی و « تولید فکر و نظریه » و ضرورت ایجاد کرسی های نظریه پردازی در دانشگاهها و حوزه ها بسیار سفارش کردند چرا که نویسندگان نامه با هدف برون رفت از بن بست فکری علمی و نظری ضمن تاکید بر ضرورت نوعی بسیج عمومی و حمایت نهادینه نظام خواستار پاسخگویی به سئوالات و شبهات موجود در جامعه شدند.

در این میان تفاوتی بین حوزه های علمیه و دانشگاه ها وجود ندارد چرا که حوزه های علمیه همان دانشگاههای اسلامی هستند که در گذشته به منظور گسترش علم ایجاد شده اند تا با تلاش علمی و اجتهادی بر پایه تفکر اسلامی زوایای مبهم دینی آشکار و به شبهات پاسخ داده شود.

اگر چه در این عرصه فقط حوزه ها و دانشگاهها مسئول تولید فکر و ایده نیستند هر فردی از افراد جامعه می تواند در این عرصه خود را مسئول بداند و هر خانواده ای اگر چه یک اتاق فکر برای افراد خود محسوب می شود می تواند اتاق فکری برای کل کشور هم باشد تا چه رسد به موسسات فرهنگی اقتصادی سیاسی و اجتماعی فنی و حرفه ای که هیچگاه نمی بایست بدون تولید فکر نظریه و ایده به کار خود ادامه دهند.

البته نمی توان فراموش کرد که تاکنون و صد البته هنوز در بسیاری موارد اجرای کارها در محیط های شهری و حتی در سطح ملی ما از فکر و ایده وارداتی و به ویژه غربی نشات می گیرد و این را می توان از در و پنجره منازل ما گرفته تا طرح های فرهنگی و مد لباس و پوشاک و خدمات شهری و کشوری و... شمارش کرد. در چنین شرایطی است که مدعی می شویم ما هنوز فکر نمی کنیم و یا اگر فکر و ایده ای در سر داریم هنوز در ابتدای راهی هستیم که بتوانیم آن را اجرایی کنیم .

این مشکل در اقتصاد و تولیدات صنعتی ما نیز وجود دارد و تولید کنندگان ماهم همیشه ابتدا منتظر ورود یک کالای مصرفی در کشور می مانند و آنگاه برای تولید نوع ایرانی اش تلاش می کنند چنین تولید کنندگانی یقینا سرنوشت بدی دارند که تا سرمایه جدیدی برای تولید نمونه مشابه خارجی در کشور فراهم می آورند و کار تولید را آغاز می کنند نمونه جدیدی وارد کشور می شود و محصول وطنی از « مد » می افتد و زیان انباشته عدم خرید محصول وطنی هم گریبان تولید کننده ایرانی را می گیرد و هم از او به عنوان یک فرد اقتصادی ورشکسته تنها نامی باقی می ماند!

اگر بخواهیم این معضل را در کشور آفت شناسی کنیم به گستره وسیع فضای سیاسی اقتصادی و حتی باورهای اجتماعی و تاریخ وارد می شویم که در نهایت آن نتیجه ای را که می خواهیم برای ما فراهم نخواهد آورد اما هنگامی که به دنبال معرفی جنبه های مثبت آن در کشور می رویم متوجه می شویم چنین مراکزی تا حدودی در کشور فعال هستند و در مورد مسایل شهری و اجتماعی هم در سطح شهری همانند تهران فرهنگسرایی از طرف شهرداری به عنوان فرهنگسرای تفکر دایر شده است . جایی که شاید بتوان از آن به عنوان اتاقی که شهروندان برای گسترش نهضت نرم افزاری تولید علم و نظریه پردازی خصوصا بهبود نگاه شهروندان به نظریه پردازی در خصوص معضلات و مشکلات شهری یاد کرد.

به همین دلیل معرفی آن برای ما بسیار بااهمیت شد حتی اگر انتظار نداشته باشیم همه مشکلات شهری با ایده پردازی در فرهنگسرای تفکر برطرف شود اما معتقدیم چنین مراکزی برای همه بخش های سیاسی اقتصادی و مذهبی هم لازم است .

آقای بختیاری مدیر فرهنگسرای تفکر اگر چه خودش تنها حدود دو سال است که در این مسئولیت فعال است و پیش از او افراد دیگری در مدیریت فرهنگسرای تفکر کار می کردند اما او درباره برنامه های جدید فرهنگسرا به گزارشگر ما می گوید : ما نمی خواهیم تفکر را صرفا با نگاه دانشگاهی ببینیم و با دعوت از نخبگان دانشگاهی ایده و نظریه ای را مطرح سازیم مشکل ما این است که این نگاه نزد مردم ضعیف است که آنها هم می توانند در این حوزه فعال شوند چرا که در دانشگاهها معمولا ایده پردازی وجود دارد اما مردم ارتباطی با نخبگان ندارند جایی را هم نمی شناسند که بخواهند ایده های خود را پیشنهاد کنند.

وی می افزاید : به همین منظور ما می خواهیم تولید علم و خلاقیت را به درون خانه های مردم ببریم تا دانش آموزان و دانشجویان این خانواده ها هم با موضوع خلاقیت آشنا شوند چرا که این ایده پردازی هم می تواند در عرصه زندگی شهروندی آنها مفید باشد و هم آنها آن را به کل کشور تعمیم دهند.

آقای بختیاری ادامه می دهد : ما حتی تا آنجا پیش رفتیم که کارگاههای فلسفه برای کودکان برگزار کردیم چرا که می خواهیم فرزندانی داشته باشیم که بتوانند به نظرات دیگران خوب گوش دهند تامل کنند استدلال منطقی و قضاوت صحیح داشته باشند و با مسئولیت پذیری اجتماعی در کارهای جمعی مشارکت کنند.

وی می افزاید : هدف ما این بوده که با این کار بتوانیم وضعیت آموزش تفکر در نظام آموزشی را به سهم خود اصلاح کنیم چرا که تربیت کودکانی معقول خود منتقد و حساس به محیط شهری و محیط زیست نیاز جدی جامعه محسوب می شود.

مدیر فرهنگسرای تفکر ادامه می دهد : ما در این عرصه با تهیه دهها عنوان بروشور و کتابچه با مشارکت و همکاری سازمان آموزش و پرورش و دیگر نهادهای علمی و فرهنگی فعال در شهر تهران کالاها و خدمات فرهنگی تولید می کنیم و به آگاه سازی و آموزش نهضت نرم افزاری و نظریه پردازی مشغول هستیم .

وی ایجاد بانک ایده های شهروندی را از جمله فعالیت های پیش رو معرفی می کند و می افزاید : این بانک جامع با همکاری سازمان فرهنگی و هنری مرکز نظارت همگانی شهرداری تهران و فرهنگسرای تفکر دایر می شود چرا که معتقدیم شهری همانند تهران با جمعیت 8 میلیونی باید 8 میلیون شهردار داشته باشد .

ایده های خود www .8881 tehran . ir آقای بختیاری ادامه می دهد : برای این منظور وب سایتی طراحی شده که همه کاربران می توانند از طریق را ثبت کنند. ضمن آنکه کاربران هم می توانند فکر و نظر خود را ثبت کنند و از نظرات همدیگر نیز مطلع شوند.

وی می افزاید : امکان دسته بندی ایده ها وجود دارد که علاوه بر استفاده از آن ها در کارکردهای شهری از طریق هیات داوران نفرات برگزیده معرفی و طی جشنی از ایده پردازان برتر قدردانی می شود.

وی می گوید : علاوه بر فعالیت های محیطی فعالیت های حوزه جنبش نرم افزاری ما فقط محدود به محله های اطراف فرهنگسرا نمی شود بلکه ما در این عرصه کل شهر تهران را تحت پوشش خود داریم و فراخوان های ما هم فراخوان عموم است تا حدی که بعضا نظریاتی از استانهای دیگر به دست ما می رسد در مسابقات ما شرکت دارند.

آقای بختیاری ادامه می دهد : البته ما خود را متولی فکر و اندیشه مردم هم نمی دانیم ما تنها به روند توسعه فرهنگ تفکر کمک می کنیم و آموزش های تقویت ذهن وایده پردازی را مطرح می سازیم چرا که ما فقط می خواهیم جریان سازی کنیم و این خود مردم هستند که بخواهند به چه چیزی فکر کنند. نگرانی ما هم تنها ضعف ایده پردازی و تولید علم و فکر است .

وی درباره بازتاب فعالیت ها در حوزه ایده پردازی در سطح کودکان و نوجوانان هم می گوید : ما برای جذب کودکان و نوجوانان جشنواره بازیهای خلاق را داشتیم وطی آن تلاش کردیم کودکان و نوجوانان ما حتی به بازیهای خود با نگاه خلاقانه بپردازند و علاقه فراوانی داشتیم که این جشنواره را در سطح کل شهر تهران گسترش دهیم اما چون این بازیها هزینه های ابتدایی داشته نخواستیم آن را بدون فرهنگ سازی و با توجه به ابعاد اقتصادی خانواده ها گسترش دهیم اما جای خالی آن را در بدنه آموزش و پرورش مطرح کردیم و برای آن هم کتاب هایی تهیه و توزیع شده است .

وی می افزاید : البته به منظور تحقق اهداف و ماموریت ها ما همانند همه بخش های ایده پرداز کشور دارای محدودیت هایی هستیم که در صدر آن می توان به فقدان رویکرد و نگاه مناسب فرابخشی و ضعف همکاریها و ارتباط های مشارکت جویانه سازمانی در همه وزارتخانه ها و سازمانها اشاره کرد که برای تقویت و توسعه نهضت نرم افزاری از طریق رویکرد فرهنگی همه این وزارتخانه ها و سازمانها باید نگاهی مشترک داشته باشند.

آقای بختیاری می گوید : فقدان بودجه و منابع مالی و اعتباری مناسب و متمرکز به منظور پشتیبانی اجرا تداوم و تقویت اثربخشی برنامه ها و فعالیت ها و همچنین محدودیت های ناشی از گسترده بودن مخاطبان و عادت شهروندان به ویژه کودکان نوجوانان و جوانان با نظام آموزشی و یاددهی ـ یادگیری رایج مبتنی بر انتقال دانش به جای نوآوری و نظریه پردازی و در نهایت فقدان معرفت شناختی در مورد ضرورت نهضت نرم افزاری تولید علم و نظریه پردازی و جایگاه آن در توسعه ملی از جمله محدودیت هایی است که باید به آن نیز به صورت ویژه نظر داشت .

دکتر نادر منصور کیایی محقق و پژوهشگر هم درباره وضعیت تولید دانش و نظریه پردازی در کشور ما و ویژگی های آن می گوید : خوشبختانه در سالهای اخیر تولید دانش در کشور ما از رشد مناسبی برخوردار بوده اما نمی توان کتمان کرد که در عرصه نظریه پردازی موفقیت چندانی نداشتیم .

وی ادامه می دهد : آمارها نشان می دهند که در چند سال اخیر ایران در ردیف کشورهای برجسته مسلمان همچون ترکیه و مصر بیشترین سهم تولیدات علمی را داشته که در یکی از مجلات بین المللی این رشد ایران به عنوان « رشد موشکی » یاد شده است .

وی می گوید : در سالهای اخیر در کشور ما در علوم پایه پیشرفت های قابل توجهی مشاهده شده و حتی جهش های خیره کننده ای داشته ایم . نمونه بارز این حرکت ها را می توان در دانش هسته ای سلول های بنیادی و ناتوتکنولوژی مشاهده نمود که پژوهشگران جوان ما در اغلب آن رشته ها قدمهای بزرگی برداشتند و دانش این حوزه ها را بومی کرده اند.

وی می افزاید : علاوه بر این آمارها نشان می دهند که در کشور ما سهم بودجه پژوهشی از تولید ناخالص مالی تنها چهار دهم درصد است و تعداد پژوهشگران به ازای هر یک میلیون نفر هم تنها 700 نفر هستند این در حالیست که در کشورهای توسعه یافته بودجه پژوهش از تولید ناخالص داخلی بین 5 تا 6 درصد و تعداد پژوهشگران هم به ازای یک میلیون نفر 7600 نفر می باشد .

وی ادامه می دهد : همچنانکه اشاره کردم علیرغم پیشرفت های علمی قابل ملاحظه و نگارش مقالات فراوان در برخی از حوزه ها وضع موجود را می توان به تعبیر برخی از پژوهشگران « علم عقیم » خواند چرا که پژوهشگران ما هنوز به مرحله نظریه پردازی نرسیده اند نظریاتی که از آن به عنوان نوآوری علمی یاد می شود.

وی محدود بودن تحقیقات علمی در کشور در رشته هایی خاص را هم ضعف می شمرد و می افزاید : آمارها معرف این مساله هستند که تولیدات علمی کشور ما از توزیع طبیعی بین رشته ها تبعیت نمی کنند به عنوان مثال بیشترین میزان یا فراوانی مقالات مربوط به رشته شیمی است و رشته های علوم انسانی در این بین بسیار ضعیف بوده اند که تحقیقات انجام شده در این زمینه آشکار کرده است که این ناموزون بودن تولیدات علمی در کشور ما به فقر معرفت شناختی و فقدان راهبری و هدایت نهادی برمی گردد که در هر دوره ای هجوم تحقیقات به یک رشته خلاصه می شود.

دکتر منصور کیایی مراکز تحقیق و توسعه در کشور ما را مراکزی فقیر معرفی می کند و ادامه می دهد : تولیدات علمی دارای پشتوانه مالی در کشور به چند رشته مانند دانش هسته ای و سلول های بنیادی محدود است و در سایر حوزه ها به تولید و بهره وری منجر نمی شود که نشان می دهد بسیاری از تولیدات علمی در کشور ما نتوانستند به مرحله خلق فناوری برسند.

وی درباره مجموعه مباحث و دیدگاههایی که پس از رهنمودهای مقام معظم رهبری در مورد جنبش تولید علم و یا نهضت نرم افزاری مطرح شده می گوید : نتیجه محورها و مولفه های بنیادین خواسته شده در این جنبش کوشش برای نظریه پردازی خودباوری علمی و فکری و پرهیز از وابستگی و از خودبیگانگی نقد متون ترجمه ای و پرهیز از تقلید کوشش برای نوآوری تولید و بومی سازی نظریه و فکر گسترش مطالعات و پژوهش های بنیادین و توسعه ای کوشش برای تمدن سازی یا طراحی نظام تمدنی جدید زمینه سازی برای گفت و گوها و مباحثات علمی و فکری مواجهه فعال با دانش و تفکر معاصر جهانی احیای متعهدانه و در عین حال مجتهدانه و انتقادی میراث و سنت های فکری بومی و در نهایت خلق فناوری بوده است .

دکتر منصور کیایی ادامه می دهد : برای تحقق اهداف نهضت نرم افزاری در درازمدت همچون تجربه سایر کشورها و به ویژه تجربه جنبش علمی درخشان مسلمانان در قرون میانه اسلامی لازم است به مبانی و الزامات فرهنگی و اجتماعی آن توجه کرد.

وی درباره الزامات موفقیت این کارها هم می گوید : به عنوان مثال تولید مقالات در مجلات علمی تنها در صورتی که با خودباوری پژوهشگران و اندیشمندان همراه شود می تواند زمینه های نظریه پردازی و نوآوری علمی و فکری را به همراه آورد و این عرصه نیز نیازمند آگاه سازی آموزش تغییر نگرش و ایجاد رفتار مناسب می باشد.

وی فرهنگ سازی در این عرصه را نیز بسیار مهم ارزیابی می کند و می افزاید : در چارچوب این محورها می توان از شیوه های فرهنگی مختلفی از جمله تهیه و تولید کالاها و خدمات فرهنگی برگزاری جشنواره ها برگزاری نشست های تخصصی و اجرای برنامه های هنری استفاده کرد تا بتوان امیدوار بود که توجه به فرهنگ عمومی و تاکید به رویکردهای فرهنگی با محورهایی که گفته شد زمینه های بنیادین شکل گیری و تقویت جنبش تولید علم در کشورمان را پدید آورد.

وی می افزاید : البته در عرصه فرهنگ سازی باید برای جلب مشارکت های فرابخشی مشارکت سازمان ها و انجمن های غیردولتی و محلی را هم برانگیخت چرا که ظرفیت های خالی موجود در سازمانها و انجمن ها می تواند نظریه پردازی و تولید علم و ایده و فکر را در سطح عام گسترش دهد.

نکته امیدوارکننده همین است که اکنون مراکز و سازمانهای دولتی و غیردولتی و رسانه ها به ضرورت جایگاه ایده پردازی و جنبش نرم افزاری پی بردند در حالیکه تا پیش از این چنین حساسیتی کمتر در محیط های ملی و شهری و حتی روستایی وجود داشته است

موضوع مهم دیگر ظرفیت سازی برای پذیرش تفکرات انتقادی است زیرا ممکن است برخی از کارها در سطح ملی و منطقه ای دارای اشکال باشد اما مدیران و مجریان کار تفکرات انتقادی را نپذیرند در حالیکه تفکرات عمومی همواره براساس سنجش نیازهای عامه و ارزیابی دقیق اتفاقات و مشاهدات پدید می آید که عموما از چشم و دید مسئولان پنهان می ماند

در طرف مقابل هم لازم است فرهنگ عمومی در حوزه انتقادها به آن مرحله ای برسد که انتقادها براساس سندهای معتبر روشن و بدون هیچ ابهامی به صورت بی طرفانه و منصفانه مطرح شود تا هدف آن بهبود شرایط زندگی و توسعه کشور باشد نه اینکه با آلوده شدن به حب و بغض سرمایه های ملی صرف مقابله با کارشکنی ها باشد و هیچ فکر و ایده ای هر چند درست اجازه اجرا به خود نبیند.

جنبش نرم افزاری یعنی تلاش برای کسب پاسخ مناسب به هر سوال و نیازی که در جامعه وجود دارد. این نیاز می تواند در ابعاد علمی اقتصادی سیاسی و اجتماعی و یا هر سوال مذهبی و برطرف کردن شبهه باشد

ضعف اساسی جامعه ما این است که هنوز نتوانسته ایم با ایجاد خودباوری علمی و تولید و بومی سازی فکر و نظریه پژوهش های بنیادین و توسعه ای انجام دهیم که به کار مردم آید چرا که در بسیاری موارد هنوز عمده نیازهای علمی و حتی فرهنگی و هنری از طریق علم و ایده وارداتی تامین می شود

دکتر منصور کیایی محقق و پژوهشگر : اگرچه در سالهای اخیر ما در میان کشورهای اسلامی بیشترین تولیدات علمی را داشته ایم و در علوم هسته ای و سلول های بنیادی به موفقیت فراوانی رسیدیم اما چون هنوز بسیاری از تحقیقات محققان ایرانی به مرحله اجرا نرسیده این حرکت های علمی « عقیم » محسوب می شود

بختیاری مدیر فرهنگسرای تفکر : تلاش ما تحرک بخشیدن به جنبش نرم افزاری در حوزه های شهری است ; به همین منظور با ایجاد « بانک جامع ایده های شهری » می خواهیم ایده های نوین شهروندان را گردآوری و به مسئولان اجرایی معرفی کنیم .