وریسم یا واقع‌گرایی محض

شهاب زمانى
امروزه بررسی مکاتب فکری، فلسفی، هنری و سیاسی غرب و اصول مطرح شده در آنها از آن جهت حائز اهمیت است که تجزیه و تحلیل ماهیت حکومت های شکل گرفته در دنیای مدرن بدون توجه به این مکاتب و پشتوانه های هستی شناختی، انسان شناختی و معرفت شناختی آنها به عنوان بنیان های اساسی تفکر غربی امکان پذیر نخواهد بود. با وجود بررسی ها و مطالعات گسترده صورت گرفته، همچنان این ابعاد کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بررسی این مسئله که چرا برخی کشورها به برخی از مکاتب فکری، فلسفی، هنری و به ویژه سیاسی اقبال بیشتری نشان می دهند و در مقابل برخی مکاتب با بداقبالی مواجه می شوند، ریشه های روانشناختی و مبانی شناختی خاص خود را دارند.
از این رو، تلاش ما درسلسله مقالات «شناخت مکاتب غربی» در ستون آفاق معطوف به این هدف است که با بررسی ماهیت برخی از این مکاتب، خواننده فهیم ضمن شناخت ریشه های روانشناختی و مبانی فکری و فلسفی آنها، بتواند به تجزیه و تحلیل درستی از عملکرد هژمونی طلبانه نمایندگان این مکاتب در قالب قدرت های بزرگ غربی برسد. با توجه به این هدف و در ادامه بررسی های مکاتب ادبی غرب، در این شماره مکتب ادبی «وریسم» را مورد مطالعه و بررسی قرار می دهیم.
تاریخچه وریسم؛ پیدایش و زوال آن
در قرن بیستم شاهد جنبش های ادبی و هنری بی شماری هستیم که تحت شرایط خاص این دوران سر برآوردند؛ جنبش هایی که به سرعت ظهور کردند و به همان سرعت نیز به تاریخ پیوستند. شعر و ادبیات ایتالیا در بستری که شکل گرفته گاه تحت تأثیر جنبش های کشورهای دیگر همچون سمبولیسم و رئالیسم فرانسه بوده و گاه خود پیشگام این جنبش ها بوده است همچون فوتوریسم که به فراتر از مرزهای ایتالیا گسترده شد و جنبش های دیگری نظیر وریسم، ارمتیسم و کرپوسکولاریسم که در گستره مرزهای ایتالیا باقی ماندند. یکی از سبک های شعری که در ایتالیا از این نظر تأثیر گذار بوده است، سبک وریسم می باشد.
وریسم از نظر لغوی معادل واژه ایتالیایی verismo به معنای حقیقت است، اما از لحاظ اصطلاحی وریسم(Verisme) عنوان مکتبی در هنر و ادبیات ایتالیایی است که در اواخر سده نوزدهم در جنوب ایتالیا پدید آمد و در همان جا نضج گرفت و پس از چند سال از میان رفت؛ بی آنکه در کشورهای دیگر نفوذ کند. مکتب وریسم یا واقع گرایی محض، در واقع تقلید و آمیزه ای از دو مکتب واقع گرایی(رئالیسم) و طبیعت گرایی(ناتورالیسم) فرانسوی است.
موسس و پایه گذار آن نویسنده زبردستی بود اهل سیسیل به نام «جیووانی ورگا» که در زمان جوانی داستان های عوام پسندی منتشر می کرد ولی در سن کمال به توصیف عمیق و فیلسوفانه زادگاه خویش پرداخت. شاید کثرت افراد انسانی در زمینه داستان های او موجب شد که « ورگا» بتدریج شکل تازه ای به رئالیسم فرانسویان بدهد، بدین معنی که سبک او شاهراه رئالیسم ایتالیا را پیدا کرد و با لحن سوزان و تند و خشن و بی پرده ای شیوه بیان نویسندگان قدیم ایتالیا را با فلسفه اخلاقی توماس هاردی انگلیسی در هم آمیخت و زبان ساده، منسجم و برنده ای آفرید که به ایجاد یک مجموعه داستان به نام «قصه های روستایی» و دو رمان محکم و قوی منتهی شد.
داستان کوتاه سیسیلی ندا (1874) که توسط پایه گذار وریسم، یعنی داستان نویس برجسته ایتالیایی «جیووانی ورگا» نوشته شده گرایش او را به نوعی واقع گرایی (واقع گرایی محض) نشان می دهد که مبنای مکتب وریسم قرار گرفت. ورگا سپس مجموعه داستان های کوتاه؛ زندگی در کشتزارها (1889)، رمان اوا (1873)، ببر شاهی (1873) و شاهکارش خانواده مالاوولیا (1881) را با الهام از زندگی ساده روستاییان، کشتکاران و ماهی گیران سیسیلی نوشت که هر کدام به نوبه خود در تحکیم پایه های مکتب وریسم تأثیر بسزایی داشتند.
از دیگر نویسندگان و مفسران مکتب وریسم، «لوئیجی کاپووانا» است که این مکتب را «مطالعه واقعیت ها» نامید. او با مجموعه داستان های کوتاه بررسی های زنان (1877) و رمان مشهورش گیاچینتا (1879) وریسم را به اوج شکوفایی رسانید. از دیگر وریست های به نام، «گراتسیا دلدا» است که به پاس رمان هایش برنده جایزه نوبل ادبیات سال(1926)شد. این مکتب امروز به عنوان نمونه بی مانند هنر داستان سرایی ایتالیا تلقی می شود.
اهداف و اصول وریسم
در بین کشورهای اروپایی که خاستگاه بسیاری از مکاتب هنری و ادبی امروز غرب محسوب می شود، ادبیات ایتالیا به صنعت تصنع و تکلف ادبی شهره است؛ به گونه ای که گاه این تکلف دیگر از شکل ادیبانه فاصله می گیرد و به دشواری قابل فهم و حتی آزار دهنده برای عموم مردم می گردد. از این رو، شاید بتوان یکی از علت های اصلی پیدایش مکتب ادبی وریسم را رهایی از این تکلف و صناعت سخت ادبی دانست. در واقع این مکتب واکنشی در برابر ادبیات پر تکلف و تصنع ایتالیا بود که روح تحقیقات علمی را با ادبیات در آمیخت.
اهداف دیگری نیز می توان برای مکتب وریسم قائل شد که از هدف های عمده آن، بازنمایی عینی زندگی انسانها به ویژه طبقات پایین اجتماع است. این بازنمایی به زعم بزرگان این مکتب از طریق توصیف صریح جزئیات و گفت وگوهای واقع گرایانه و استفاده از زبانی منسجم، مستقیم، بی پیرایه و تزئین نشده میسر می شود و اصولاً برای رسیدن به این هدف مهم نیست که ساحت و حریم ادب به جملات بی ادبانه و گاه به دور از عفت عمومی هم آلوده شود. در واقع وریسم می کوشد واقعیت را چنان که هست، ولو زشت و ناخوشایند و مستهجن با عینیت گرایی تصویر نماید.
البته در بدو پیدایش همه مکاتب و اندیشه های تازه با شعار تغییر وضعیت نامطلوب و موجود بشر به «اتوپیایی» دست یافتنی به عرصه حیات اجتماعی راه پیدا می کنند. در حالی که به مرور به ضد خود تبدیل و علیه خواسته های فطری و انسانی بشر بر می خیزند و از آن جایی که انسان غربی با پشت کردن به مبانی تفکر دینی و با حذف وحی و ندای فطری انبیا و اولیای الهی در اعصار وسطی از زندگی اجتماعی، عقل خودبنیاد بشری را مصدر تصمیم گیری در امور فردی و اجتماعی قرار داده است، هر لحظه از تصمیمی به تدبیر دیگر و از مکتبی به آئینی دیگر در می آید. در شماره آینده به مکتب فوتوریسم که یکی دیگر از مکاتب ادبی ایتالیا می باشد و به ادبیات دیگر کشورهای غربی هم راه باز کرده خواهیم پرداخت.