افزایش تولید مواد مخدر در افغانستان

بصیرت: با تحولات 11 سپتامبر و فرو ریختن برج های دوقلو، ناتو تحت رهبری امریکا برای سرکوب جنبش طالبان و القاعده، اولین ماموریت فرامنطقه ای خود را آغاز می کند. نیروهای خارجی به سرپرستی آمریکا پس از دو ماه نبردهای خونین، نظام امارت اسلامی طالبان را سرنگون و کابل را به تصرف نیروهای خود در می آورد پس از سقوط کابل، سران مجاهدین تحت نظارت سازمان بعد از حضور نیروهای ناتو در افغانستان و تشکیل دولت ملی، انتظار می رفت که تولید مواد مخدر در این کشور متوقف شود. ولی هم اکنون افغانستان کشوری است که بیش از 90درصد مواد مخدر جهان در آن تولید می شود و این نشان می دهد که تولید مواد مخدر نه تنها متوقف نشد، بلکه کاملا سیرصعودی به خود گرفت. به گونه ای که تولید آن از 185تن در سال 2002 به 8200 تن در سال 2007 رسیده است. اکنون مواد مخدر در افغانستان، یکی از منابع مهم تولید ناخالص داخلی (52درصد درآمد ناخالص داخلی در سال 2008) این کشور به شمار می آید و برای هزاران نفر به طور مستقیم و یا غیرمستقیم اشتغال ایجاد می کند. روند تولید مواد مخدر از سال 1979 تا 2009، سیر صعودی داشته است. بیشترین تولید آن در سال های 2002تا 2009 صورت گرفته است و این در حالی است که افغانستان در این سال ها، به یک نظام سیاسی و آرامش نسبی دست یافته بود. براستی چه دستانی در پس پرده پنهان است که با این همه امکانات بازدارنده، تولید مواد مخدر در افغانستان از افزایش 30 الی 40 برابری، در مقایسه با یک دهه قبل داشته است؟ انتظار می رفت که این رشد با توجه به حضور نیروهای چند ملیتی و دولت قانونی، متوقف شود، ولی نه تنها کاهش نیافت، بلکه سیرصعودی به خود گرفت.
اقدامات دولت افغانستان
دولت اسلامی افغانستان، لایحه استراتژی مبارزه با مواد مخدر را در سال 2006 تدوین می کند. در این سند، شش راهبرد تعریف می شود و کلیه وزارتخانه ها و نهادهای ذیربط ملزم به پیگیری راهبرد می شوند 1-آگاهی دادن به عامه 2-توسعه کشت جایگزین برای مواد مخدر 3-مقابله مستقیم با کشت و قاچاق مواد مخدر 4-تدوین قانون مبارزه با مواد مخدر 5-کاستن از تقاضاها و 6-همکاری های بین المللی و منطقه ای.
برنامه آگاهی عامه که از سال 2008 جنبه اجرایی پیدا کرد، بر سه هدف متمرکز بود 1-تمرکز بر کشاورزان و تصمیم گیران در سطوح استانی و محلی 2-درگیر نمودن شخصیت های ذی نفوذ استانی و محلی با این پدیده و استفاده از رهبران مذهبی، برای آگاهی دادن به عامه مردم نسبت به عواقب کشت مواد مخدر 3-چاپ بروشورهای تبلیغاتی و توزیع آنها به مراکز استان ها و بخش ها. علاوه بر آن، به رسانه های دولتی و خصوصی ماموریت داده می شود که در جهت آگاهی عامه، تیزرها و فیلم هایی نمایش داده شود که مردم، نسبت به پیامدهای تولید و مصرف مواد مخدر آگاهی پیدا کنند.
مواد مخدر مهمترین منبع مالی طالبان:
مهمترین فرضیه که در اینجا مطرح می شود این است که مواد مخدر یکی از منابع مهم درآمد شبه نظامیان طالبان به شمار می رود. گسترش ناآرامی ها و افزایش عملیات های تروریستی که از سوی طالبان صورت می گیرد، منابع مالی زیادی را می طلبد.
رهبران طالبان علاوه بر اینکه خودشان در تولید مواد مخدر نقش دارند، مالیات هایی را نیز از تولیدکنندگان مواد مخدر در مناطق تحت نفوذشان دریافت می کنند و حتی گفته می شود که بخش اعظم موادمخدر مناطق جنوب توسط نیروهای طالبان به سرحدات مرزی منتقل می شود. در ولایاتی که بیشترین مقدار مواد مخدر تولید می گردد، طالبان از نفوذ و قدرت بیشتری برخوردار است، زیرا اقتصاد جنگی این گروه وابسته به تولید تریاک در این مناطق است. تولید مواد مخدر به طور میانگین سالانه بالغ بر 150 میلیون دلار برای طالبان ارزآوری دارد و این مبلغ می تواند نقش مهمی را در تجهیز طالبان بازی کند.
نقش نیروهای انگلیسی در افزایش تولید موادمخدر
بیشترین تولید مواد مخدر در استان هایی کشت می شود که حضور نیروهای انگلیسی نیز در آن پررنگ است؛ استان هلمند، بالاترین درصد را در تولید مواد مخدر دارد و این در حالی است که از همان ابتدای حضور نیروهای چندملیتی در افغانستان، انگلیسی ها در هلمند 7000نیرو مستقر کرده اند. یک تحلیل گر و روزنامه نگار افغانی معتقد است که تولید و قاچاق موادمخدر در افغانستان پروژه از قبل طراحی شده است که کشورهای غربی به خصوص انگلیس و آمریکا به منظور به چالش کشیدن روسیه و سایر کشورهای منطقه آن را راه اندازی کرده اند. بعد از شکست طالبان و حضور نیروهای خارجی، به خصوص سپردن استان هلمند به دست نیروهای انگلیسی، تولید مواد مخدر، چند برابر افزایش داشته است و این یک امر تصادفی نیست.
با توجه به اینکه روسیه و ایران، دو کشوری هستند که بیشترین آسیب را از افزایش تولید مواد مخدر می بینند، از حمایت انگلیسی ها تولید مواد مخدر می تواند در راستای راه اندازی یک «جنگ تریاک» دیگری باشد و انگلیس از این طریق می خواهد رقبای خود را فلج کند. جالب است بدانیم در بسیاری از استان ها، که نیروهای چندملیتی حضور ندارند، تولید موادمخدر نزدیک به صفر است! عملیات بزرگ خیبر که در تابستان 1388، به بهانه سرکوب نیروهای شورشی طالبان، از سوی نیروهای مشترک امریکایی و انگلیسی صورت گرفت، بهانه ای بود که این نیروها در استان هلمند حضور پیدا کنند.
مسئله پنهان دیگری که در بالا رفتن تولید مواد مخدر نقش دارد، رابطه مستقیمی است که بین بالا رفتن قیمت و افزایش مواد مخدر وجود دارد؛ به گونه ای که هرچه مبارزه علیه تولید و قاچاق مواد مخدر شدت یابد، منجر به افزایش قیمت این مواد در بازارهای معاملاتی داخل افغانستان می شود و این بالا رفتن قیمت، انگیزه را برای تولید افزایش می دهد و کشاورزان برای کشت آن انگیزه بیشتری می یابند.
نتیجه گیری
آنچه مسلم است افزایش تولید مواد مخدر در افغانستان بعد از سال 2002 و حضور نیروهای ناتو در افغانستان به چند برابر رسیده است و این یک امر تصادفی نیست، و معلول یکسری از عوامل پیدا و پنهان است. حضور ناتو در افغانستان از دو جهت بر افزایش تولید مواد مخدر تاثیر داشته است، اول اینکه جنگ های فرسایشی را بر این کشور تحمیل کرده است و این برای طالبان، مستلزم هزینه های سرسام آوری است که باید این هزینه ها را از جایی تامین کند. با توجه به اینکه طالبان در مناطق جنوب افغانستان، به صورت غیررسمی حضور دارد و از نفوذ زیادی میان قبایل و سران محلی قوم پشتون برخوردار است، آنها را تشویق به کشت و برداشت مواد مخدر می کند، و درصدی را از آنها به عنوان ذکات برای مبارزه در راه خدا دریافت می کند و از طرف دیگر، در قاچاق و انتقال آن در مناطق دیگر هم نقش بازی می کند.
عامل دوم افزایش تولید، به خود ناتو برمی گردد؛ برخلاف شعارهایی که ناتو در مبارزه با مواد مخدر سر می دهد و یا احیانا به آتش زدن چند تن مواد مخدر مبادرت می کند، ولی واقعیت آن است که ناتو در تولید مواد مخدر نقش عمده بازی می کند و از آن به عنوان یک «سلاح خاموش» برای مقابله با رقبای منطقه ای استفاده می کند. به نظر می رسد که آنچه در «جنگ تریاک» مقابل چین پیش آمد، باز هم به نوعی دارد تکرار می شود.
عامل سومی که در افزایش تولید مواد مخدر نقش دارد، درگیری ها و هرج و مرج های حاکم بر کشور افغانستان است؛ هرچه هرج و مرج ها افزایش پیدا کند، اقتدار دولت بیشتر لطمه می بیند و به همان میزان، تولید افزایش خواهد یافت.
به نظر می رسد تنها راه مبارزه با کشت مواد مخدر در افغانستان، همکاری کابل با کشورهایی است که خود قربانی مواد مخدر هستند. این مبارزه از توان دولت افغانستان خارج است. مواد مخدر که از افغانستان صادر می شود، کمترین درصد آن به کشورهای آمریکایی و اروپایی می رسد و بیشترین بازار مصرفش در میان کشورهای همسایه است.
میرحسین نظری