چهره‌پردازی آمریکا در قبال تحولات تونس

الف) ریشه‌های تحولات تونس
پس از حدود یک ماه ناآرامی و تظاهرات معترضان در تونس، زین العابدین بن علی رئیس جمهوری این کشور سرانجام در 23 دی ماه 1389 به همراه خانواده اش به عربستان سعودی فرار کرد. در ظاهر اعتراض ها به سیاست های بن علی پس از خودسوزی یک جوان سبزی فروش به دلیل مشکلات اقتصادی آغاز شد که در نهایت به سقوط بن علی منجر شد.
هر چند که برخی محافل رسانه ای و سیاسی صرفاً سعی دارند تا مسائل اقتصادی را عامل انقلاب مردم اعلام کنند، اما با توجه به ظرفیت های اقتصادی تونس، چنین نگرشی چندان صحیح نمی باشد و خواسته هایی بیش از اقتصاد در ورای این اقدام مردمی بوده است.
پس از گریختن بن علی در بعد از 23 سال حکومت دیکتاتوری، شورای قانون اساسی تونس اعلام کرد که براساس قوانین این کشور«فواد المبزع»، رئیس مجلس نمایندگان این کشور باید به عنوان رئیس جمهور موقت فعالیت کند. وی براساس قانون اساسی 60 روز برای سازماندهی و برگزاری انتخابات ریاست جمهوری فرصت دارد. در این میان«محمد الغنوشی»نخست وزیر برکنار شده دوباره مسئول تشکیل کابینه شد.
برخی ناظران سیاسی بر این عقیده اند که نبود حزب فعال در تونس موجب تشکیل دولت با بازماندگان دولت بن علی شده است. «محمد الغنوشی»، نخست وزیر موقت تونس، دولت وحدت ملی کشورش را با حضور شش وزیر از دولت قبلی، سه وزیر از مخالفان و برخی حقوق دانان و اعضای اتحادیه ها تشکیل داد که این دولت با عکس العمل متفاوت گروه های مختلف روبه رو شد. در این میان احزابی که تاکنون فعال نبوده اند از فضای ایجاد شده برای ورود به صحنه استفاده می کنند. در این چارچوب «المنصف المرزوقی»، از مخالفان تونسی مقیم خارج، دولت جدید را پاسخگوی خواسته های مردم که به دنبال قطع هرگونه ارتباطی با نظام بن علی بودند، ندانسته و در عین حال از تصمیم خود برای نامزدی در انتخابات ریاست جمهوری آینده این کشور خبر داد. البته «هشام حاجی»، رئیس فراکسیون پارلمانی حزب وحدت مردمی از این روند حمایت کرد.
از سوی دیگر، حزب اتحاد دمکراتیک وحدتگرا درباره نادیده گرفتن تلاش های مردمی و سرقت دستاوردهای آن با حمایت های خارجی هشدار داد. روند تحولات نشان می دهد که ورود احزاب جدید به صحنه با چالش هایی مواجه است به ویژه اینکه در 23 سال گذشته آنها فعالیت سیاسی و حزبی خاصی نداشته و بسیاری از سران آنها در خارج از کشور بوده اند.
با این وجود، مردم تونس بر اصل پاکسازی کشور از عناصر دولت بن علی تأکید کرده اند چنانکه هزاران تن از مردم تونس در اعتراض به حضور وزیران عضو حزب حاکم سابق در دولت جدید تونس در مرکز این کشور تظاهرات کرده و خواهان برکناری دولت شدند. این امر موجب شد تا بازماندگان دولت بن علی برای ادامه حضور در صحنه سیاسی از دولت بن علی اعلام برائت کنند، چنانکه کمیته مرکزی حزب تجمع دموکرات قانونی که حزب حاکم سابق به شمار می رود به دنبال استعفای تمام وزیران دولت جدید این کشور از حزب منحل شد. همچنین وزیران تونسی بعد از این نشست اعلام کردند که دولت تصمیم گرفته است تا تمام احزاب و جنبش های ممنوع الفعالیت از جمله جنبش نهضت اسلامی را به رسمیت بشناسد. برخی منابع از بازگشت «راشد الغنوشی» رهبر حزب اسلامگرا و ممنوعه النهضه خبر داده اند. با توجه به گرایش مردم به اسلام گرایان این اقدام می تواند تأثیر بسیاری بر آینده کشور داشته باشد.
بسیاری، رقابتی سخت میان احزاب را پیش بینی می کنند، در حال حاضر اسامی برخی از کاندیداهای احتمالی برای جانشینی بن علی بدین شرح مطرح شده اند.
«کامل مرجان» وزیر خارجه تونس که یک دیپلمات باتجربه است. «نجیب چبی»، از مخالفان صریح دولت در تونس که برخلاف همکارانش از خروج از کشور خودداری کرده است.
ارتش به عنوان قوه نظامی کشور هر چند تحت تأثیر سیاست های بن علی بود، اما روند تحولات از گرایش آن به مردم حکایت دارد چنانکه مقامات نظامی تونس بر اصل تلاش ملی برای تشکیل دولت جدید و مردمی تأکید کرده اند. در این میان دستگاه های اطلاعاتی و امنیتی تونس تا حدود زیادی وفادار به بن علی می باشند چنانکه برخی منابع از اقدام دستگاه های امنیتی برای آماده سازی بیش از 800 خودروی بمب گذاری شده برای بحران سازی در تونس خبر داده اند.
نقش بازیگران خارجی از جمله فرانسه، آمریکا و صهیونیست ها را نیز در تحولات تونس نمی توان نادیده گرفت. با توجه به اینکه بن علی در طول 23 سال ریاست جمهوری در مسیر اهداف غرب حرکت کرده اکنون عدم حضور آنها در صحنه تحولات تونس امری دور از ذهن می نماید به ویژه اینکه در اقدامی سوال برانگیز کشورهای غربی ناگهان مواضع خود را به سمت حمایت از مردم تغییر دادند.
نکته مهم آنکه گزارش ها از ورود صهیونیست ها به تونس و ایجاد فضای رعب و وحشت توسط آنها حکایت دارد.
بسیاری از ناظران سیاسی با تأکید بر جایگاه تونس در معادلات آفریقا و کشورهای عربی به ویژه نزدیکی آن به دریای مدیترانه بر تحولات جدید در این کشور تأکید دارند به ویژه اینکه مردم همچنان به دنبال ورود اسلام به ساختار سیاسی کشورشان هستند.
ب) گسترش دامنه تحولات به کشورهای عربی
از نکات مهم در تحولات تونس گسترش دامنه آن به سایر کشورهای عربی است که نتیجه آن را در مصر، اردن، یمن، الجزایر، عمان و... می توان مشاهده کرد. در باب فراگیر شدن اعتراض های تونس در سایر کشورهای عربی نظرات متعددی مطرح می باشد. اولاً برخی ناظران سیاسی شرایط اقتصادی و چالش های اجتماعی حاکم بر کشورهای عربی به ویژه مصر و اردن را عامل اعتراض ها می دانند چنانکه از واژه انقلاب نان برای این حرکت ها استفاده می کنند.
ثانیاً برخی ناظران سیاسی نارضایتی از شیوه اداره کشور و مادام العمر بودن حاکمان را عامل اعتراض می دانند. ثالثاً بسیاری از ناظران سیاسی با اشاره به بیداری ملت های منطقه در حمایت از مقاومت و فلسطین و سرخوردگی آنها از حضور دولت های شان در روند سازش که تخریب جایگاه جهانی آن را به همراه داشته اصل نارضایتی مردمی از همسویی دولت های شان با آمریکا و رژیم صهیونیستی را مطرح می کنند چنانکه در ماه های گذشته نیز اعتراض های گسترده ای در اردن و مصر در این خصوص برگزار شده است.
ج) هراس آمریکا
از نکات قابل توجه در قبال تحولات تونس موضع گیری آمریکا و فرانسه و رژیم صهیونیستی در برابر آن می باشد. بر اساس اسناد موجود تونس و دولت بن علی از حامیان غرب در منطقه بوده و در مسیر خواسته های آنها گام برمی داشتند چنانکه حتی دولت تونس پخش اذان را نیز ممنوع اعلام کرده بود. هر چند که آنان همواره از حامیان بن علی بودند و انتظار می رفت که از وی حمایت کنند اما عملکردهای آنها در برابر بن علی یک سوال اساسی را در اذهان ایجاد کرد و آن اینکه چرا آمریکا و فرانسه یک باره مواضع خویش را در قبال بن علی تغییر داده و چهره ای مردمی به خود گرفته و خواستار احترام به آرای مردم شدند.
در کنار آمریکا و فرانسه، رژیم صهیونیستی، از شرایط تونس ابراز نگرانی کرده، در حالی که گزارشها از حضور تعدادی از صهیونیست ها در تونس برای ایجاد فضای رعب و وحشت و آشوب حکایت دارد. نوع موضع گیری آمریکا در قبال تونس زمانی جالب تر می شود که این کشور در برابر تحولات و حرکت های مردمی در سایر کشورهای عربی نظیر لیبی ، الجزایر، مصر، اردن، یمن، عمان و... به زعم خویش در کنار مردم قرار گرفته و خواستار حرکت دولت ها در مسیر ملت ها شده است در حالی که پیش از این در برابر سرکوب خواسته های مردمی اکثر این کشورها سکوت کرده بود. نوع موضع گیری آمریکا و غرب در قبال تونس و تحولات خاورمیانه و آفریقا دیدگاه های متفاوتی را به همراه داشته است که محوریت آن را هراس آمریکا از روند تحولات در منطقه و تزلزل بیشتر قدرت آن تشکیل می دهد.
1) ترمیم چهره
اوباما در حالی دومین سال ریاست جمهوری خود را به پایان می برد که از وعده های وی بهبود چهره آمریکا در عرصه جهانی به ویژه در جهان اسلام و خاورمیانه بوده است . بعد از گذشت دو سال این وعده همچنان محقق نشده است به گونه ای که بیش از 90 درصد مردم منطقه، آمریکا و صهیونیست ها را دشمن اول خود می دانند. ناظران سیاسی بر این عقیده اند که آمریکا در حالی از وضعیت کشورهای عربی در هراس است که تلاش دارد با چهره ای دموکراتیک خود را حامی مردمی معرفی کند تا به زعم خود به ترمیم چهره خود در منطقه دست زند تا راهی برای سیاست های مداخله جویانه آینده این کشور باشد.
2) دیدگاه سیاسی
برخی ناظران سیاسی نحوه موضع گیری آمریکا در قبال تحولات تونس و منطقه را نتیجه سیاست های آمریکا می دانند که اساس آن را منفعت طلبی و رسیدن به این اهداف تشکیل می دهد. آمریکا اکنون در جهان به ویژه در خاورمیانه با چالش های گسترده ای مواجه شده است. اولاً جبهه مقاومت با محوریت فلسطین، لبنان، ترکیه، سوریه، عراق و ایران در حال تقویت است چنانکه آمریکا به رغم دخالت های گسترده نتوانست در تشکیل دولت جدید عراق و نیز جلوگیری از سقوط دولت حریری به اهداف خود دست یابد. ثانیاً خط سازش با محوریت برخی کشورهای عربی در مسیر انحطاط قرار گرفته است. ثالثاً ملت های منطقه با بیداری خواستار حرکت در مسیر جبهه مقاومت و مقابله با آمریکا و صهیونیست ها می باشند. با توجه به این شرایط، ناظران سیاسی تأکید دارند که آمریکا به احتمال زیاد به دنبال سوار شدن بر موج انقلاب تونس و تحرکات مردمی خاورمیانه برای انحراف آنها از مسیر اصلی در جهت اهداف خود می باشد. مواضع هیلاری کلینتون در سفر به حوزه خلیج فارس که ضمن هشدار به سران عرب بر اصل حمایت از ملت های منطقه برای رسیدن به اهداف خود تأکید کرده بود و نیز اظهارات گذشته مقامات آمریکایی از جمله «سوزان رایس» نماینده آمریکا در سازمان ملل که مواضع استراتژیک دولت اوباما را بهره گیری از ملت های منطقه به جای تحرک نظامی برای رسیدن به مقاصد آمریکا در خاورمیانه اعلام داشته بود و ... این سناریو را بیش از پیش تقویت می کند.
 در این باب سه نظریه بیشتر مورد تأکید است. نخست آنکه از نگاه آمریکا تاریخ سران عرب برای اهداف آمریکا به پایان رسیده و آمریکا تلاش دارد با انحراف حرکت های مردمی در نهایت افرادی همسو با اهداف خویش را در این کشورها بر مسند قدرت آورد. به عبارتی تکرار سرنوشت بن علی برای سایر سران کشورهای عربی. دوم آنکه آمریکا تلاش دارد تا برای جلوگیری از سقوط متحدان عربی خود سران عرب را به تغییرات در رده های میانی قدرت سوق داده چنانکه اکنون نیز در تبلیغات رسانه ای خویش تلاش دارد اعتراض های مردمی را اعتراض به گرانی و اقتصاد معرفی کند نه اعتراض به ساختار سیاسی. بر اساس این نظریه حتی ایجاد شرایط برای بازگرداندن بن علی به تونس نیز مطرح می باشد، اگرچه این امر مستبعد به نظر می رسد. هدف نهایی این روند اعمال فشار بر سران عرب به امتیازدهی به آمریکا به ویژه در عرصه سازش با رژیم صهیونیستی و مقابله با جبهه مقاومت است.
سوم؛ برخی ناظران سیاسی با اشاره به تجزیه جنوب سودان و سیاست های گذشته آمریکا و صهیونیست ها در قبال خاورمیانه و آفریقا نظریه طرح آمریکا برای تجزیه برخی کشورهای عربی، آفریقایی را مطرح می کنند چنانکه سفیر سودان در لبنان نیز چندی پیش به طرح آمریکا مبنی بر تجزیه کشورهای عربی به 32 کشور هشدار داده بود. اعلام برخی درخواست ها در کشورهایی مانند مصر، الجزایر، برای جدایی از دولت مرکزی این نظریه را تقویت می کند. به هر تقدیر آنچه مسلم است آمریکا از شرایط حاکم بر کشورهای عربی در هراس است و هر کدام از این سناریوها نیز برگرفته از همین هراس است.
نتیجه‌گیری
در جمع بندی کلی از تحولات تونس و کشورهای عربی می توان گفت که محور تحرکات مردمی نارضایتی از مواضع دولتمردان شان در قبال تحولات منطقه ای و جهانی به ویژه نارضایتی از روابط با آمریکا و رژیم صهیونیستی می باشد. با تمام این تفاسیر در باب تحولات تونس و منطقه یک نکته اساسی وجود دارد و آن نوع موضع گیری آمریکا و سران عرب است. مواضع آنها در قبال بن علی بار دیگر اثبات کننده دیدگاه منفعت طلبانه آنها در قبال متحدان خود می باشد چنانکه پس از بی استفاده شدن بن علی به کلی حمایت خود را از وی حذف کردند. این رویکرد درسی بزرگ برای سران عرب سازش کار است که باید به جای دلبستن به غرب و صهیونیست ها در مسیر مقاومت و حمایت از فلسطین که همان خواست ملت های شان است گام بردارند چرا که ادامه مسیر کنونی جز تکرار سرنوشت بن علی برای آنها نتیجه ای به همراه نخواهد داشت.