مفهوم‌شناسی کوبیسم و هنرهای کوبیستی

شهاب زمانى
مقدمه:
در هر دوره تاریخی هنرمندان، فلاسفه و دانشمندان به دلیل ارتباطات علمی بر یکدیگر تأثیرات غیرقابل انکاری داشته اند. در عصر طرح مکتب کوبیسم هم این ارتباط در بین هنرمندان رشته های مختلف از نقاشی، ادبیات و شعر تا معماری در خصوص این سبک هنری دیده می شود. به گونه ای که همزمان با ابداع سبک کوبیسم توسط پیکاسو و براک، در آلمان فردی به نام کاندینسکی هنر آبستره را به وجود می آورد، در ایتالیا فوتوریسم باب روز می گردد و در روانشناسی، فروید کتاب مشهور توتم و تابو را می نویسد و در آن به طرح مسئله ضمیر ناخودآگاه می پردازد. بررسی و ملاحظه این موارد حاکی از ارتباط و تعامل بین آنها می باشد. با طرح این مقدمه، حال در این شماره به بررسی مکتب هنری - ادبی کوبیسم می پردازیم.
مفهوم‌شناسی کوبیسم
حجم گرایی یا کوبیسم (Cubisme ) از واژه لاتینی Cubus به معنی «مکعب» ساخته شده است و به همین دلیل گاهی مکعب گرایی هم نامیده می شود. این جنبش هنری با نقاشی آغاز شد و به دیگر هنرها از جمله ادبیات و معماری و حتی امروزه عکاسی نیز تسری و تعمیم یافته است. به گونه ای که در فهرست هنرمندان این مکتب هنری، علاوه بر نام پیکاسو به عنوان هنرمند صاحب نام در نقاشی، نام افرادی چون آپولینر در حلقه های ادبی و «لوکوربوزیه» معمار معروف فرانسوی در معماری مشاهده می شوند که آثار و کارهای خود را با استفاده از مفاهیم و اسلوب سبک کوبیسم ارائه کرده اند.
هنرهای کوبیستی
1) نقاشی کوبیسم: کوبیسم در نقاشی به سبکی اطلاق می شود که در آن نقاش با خطوط هندسی تصویرسازی و سایه ها را در کار خود محو می کند. در سبک کوبیسم سعی می شود تمام جنبه های قابل رویت و غیرقابل رویت یک پدیده و موضوع به طور همزمان در نقاشی نمایش داده شود. به همین دلیل نقاشی کوبیسم، انتزاعی و دور از واقعیت به نظر می رسد. در واقع، کوبیسم هنر آبستره است.
هانری ماتیس نخستین کسی بود که نام «کوبیسم» را به این سبک نقاشی اطلاق کرد و دلیل این نامگذاری این بود که چون نقاش سبک کوبیسم تصویر مورد نظر خود را به صورت اشکال هندسی نمایش می دهد، معمولاً تصاویر مکعب شکل در نقاشی آنان دیده می شود و عبارت «کوبیسم» نیز مرکب از کلمه «کوب» (Cube) به معنای «مکعب» است.
نقاشی کوبیسم در آغاز سده 20 میلادی با نقاشی های «پابلو پیکاسو» و «ژرژ براک» به اوج خود رسید. البته پیکاسو (1973ـ1881) از پیشگامان این سبک نقاشی و در واقع موسس و بانی آن است و علاوه بر ژرژبراک، دورن نیز از دنباله روهای او در این سبک نقاشی محسوب می شود. نقاشی های پیکاسو و براک، موجب تحول عمیق نقاشی در اروپا گردید، زیرا آنان به تقلید از سزان نقاش معروف فرانسوی تصاویر را با خطوط هندسی می کشیدند و سایه ها را از میان می بردند. بدین ترتیب اشیا معنای طبیعی خود را از دست داده و معنایی هنری می یافتند. در این شیوه، برای بیان مضامین، نمایش توأم با زوایای دید مختلف (فضاسازی همزمان) وجود دارد. با چنین عملکردی، ساختار واقعی شکل اصلی شکسته شده و اشکالی انتزاعی به وجود می آید. پیروان این مکتب با استفاده از قوانین فیزیک کوانتومی، سعی در القای عامل زمان به بینندگان دارند.
2)کوبیسم ادبی: تعمیم و سرایت کوبیسم به هنرهای دیگر به ویژه ادبیات، با آثار «گیوم آپولینر» (1918ـ1880) شروع شد. او نخستین شاعر فرانسوی بود که کوبیسم را با پیروزی و موفقیت وارد ادبیات کرد. اصولاً «آپولینر» را باید پیشوای مسلم تمام سبک های جدید و تندرو افراطی شمرد. او در سال 1910 به این فکر افتاد که شاعر نیز مانند نقاش کوبیست، به جای نشان دادن یک جنبه از هر چیز، بهتر است تمام جهت های آن را نشان دهد.
در شعر کوبیستی ابتکار عمل به دست الفاظ می افتد و در آن نقطه گذاری از میان می رود و نحوه چاپ اشعار عوض می شود، چنانچه بعضی از اشعار آن به شکل دل، قطره های باران، سیگار، ساعت و غیره است. همچنین شاعر در ساختمان جمله و قانون های دستور زبان و برگزیدن وزن های نادر و نامرسوم آزادی تام دارد.
«آپولینر» که از پیشاهنگان ترکیب شعر و تصویر در ادبیات کوبیستی است، در ابتدا از پیروان سبک سمبولیسم بود ولی همراهی او با مکتب سمبولیسم با ضعف و زوال این مکتب مقارن شد. به همین دلیل آپولینر از این مکتب کناره گرفت. سپس علاقه به هنر نقاشی و دوستی اش با پیکاسو دلایلی شدند برای اینکه او مبتکر نوعی کار ادبی ـ هنری شود که «کوبیسم ادبی» نام گرفت و به طور همزمان با کار کوبیسم ادبی، او از مروج ها و مبلغ های مکتب سوررئالیسم هم بود. البته پس از مرگ آپولینر سوررئالیسم که در واقع دنباله و ادامه کوبیسم است پدیدار شد که در شماره های گذشته به اختصار این دو مکتب ادبی (سمبولیسم و سوررئالیسم) را مورد بررسی قرار دادیم.
«آپولینر» اغلب اشعار خود را بنا بر محتوا به اشکال مختلف مانند حروف الفبا، قلب، کراوات، سیگار، ساعت، انگشتان دست و... می سرود. زیرا معتقد بود، علاوه بر این که خواننده باید از موضوع و مضمون متن لذت ببرد، باید برای او از نظر دید هم لذتبخش باشد و در این صورت درک خواننده از مطلب بیشتر می شود. آپولینر در متن های خود، نشانه گذاری را از بین می برد تا بتواند متن را نسبت به وزن و ریتم انعطاف پذیرتر کند. مضامین و رموز اشعار آپولینر باتوجه به تصویرسازی های او به راحتی قابل کشف است. بیان زیبایی بی پایان فصلها، ابراز احساسات و حالتهای روحی خود، شکوه از گذشت زمان همچون آبی روان، تاوان عشق، گله از عشقهای زهرآگین و نگریستن به زن از دریچه کمال از جمله موضوعات و مضامین آثار ادبی آپولینر است که در مجموعه شعر او به نام «Alcods» کاملاً محسوس و قابل درک است. در واقع کارهای آپولینر نوعی اندیشه نگاری و از جنس کالیگرام (Calligramme) و ایده ئوگرام (Ideogramme) است، یعنی از نوع متن هایی است که ترتیب و شکل حروف چینی و نگاشتن آنها مشخص کننده و بیانگر موضوع و مضمون درونشان می باشد.
از هنرمندان برجسته و پیروان کوبیسم ادبی می توان ژان کوکتو، ماکس ژاکوب، آندره سالمون، پیر روردی، فرنان لژه، خوان گری، روبرت دلونه، ژاک لیپ شیتس،کنستانتین برانکوزی، زادکین، آرکی پنکو و دوش ویلون را نام برد.
3) معماری کوبیسم: از سال های 1924 معماران با تأثیرپذیری از این سبک، معماری کوبیسم را به وجود آوردند که با حرکت نور در داخل ساختمان عنصر زمان وارد معماری شد. طراحی های معماری و ساختمانی معمار معروف فرانسوی «لوکوربوزیه» که در کتاب بعد از کوبیسم آمده در این خصوص مشهور است. از ویژگی های معماری به سبک کوبیسم می توان به مواردی چون تقلیل اشکال به ساختارهای هندسی، نمایش بخش های پنهان یک موضوع در منظر مخاطب به صورت همزمان و این که تمام فرم های طبیعت به استوانه، کره و مخروط قابل تجزیه اند، اشاره کرد.
4) عکاسی کوبیستی: امروزه کوبیسم علاوه بر عرصه هنرهای معاصر از قبیل نقاشی، شعر و معماری، در عکاسی هم مطرح است و بسیاری از هنرمندان عکاسی در کشورهای مختلف از مفاهیم و اسلوب های کوبیستی در عکس های خود بهره می گیرند. در عکاسی کوبیستی از نوعی کلاژ بهره می گیرند؛ درهم ریختن فضای واقعی توسط چسباندن عکس های مختلف از زوایای مختلف صورت (در پرتره کوبیستی) و چیدمان تصویری با استفاده از عناصر غیرهمگون برای رسیدن به مفاهیم کوبیستی. در شماره آینده بیشتر به اصول و عقاید مکتب کوبیسم خواهیم پرداخت.