انتخاب اولین رئیس‌جمهور

تأیید صلاحیت نامزدها
بیش از یکصد نفر برای کاندیداتوری در انتخابات ثبت نام کردند. این ایام مصادف بود با سرپرستی هاشمی رفسنجانی بر وزارت کشور. وزارت کشور در مدت زمان اندکی که وجود داشت، تعداد محدودی را به خاطر نقص مدارک قانونی حذف کرد و مطابق قانون تأیید صلاحیت نهایی را به عهده امام گذاشت. در 16دی ماه 1358 معاون سیاسی وزارت کشور با صدور اطلاعیه ای اسامی 106 نفر از نامزدهای واجد صلاحیت برای انتخاب اولین ریاست جمهوری را اعلام کرد. البته تعداد ثبت نام کنندگان 124 نفر بودند که از این میان 18 نفر به دلایل گوناگون از سوی وزارت کشور حذف شدند.
از سویی دیگر به خاطر شرایط خاص کشور، کمیسیون بازرسی تبلیغات انتخابات با دقت و سختگیری بیشتری وارد عرصه انتخابات شد. مطابق لایحه قانونی انتخاب اولین رئیس جمهور کشور که در تاریخ (28/9/1358) به تصویب شورای انقلاب رسیده بود، کمیسیون بازرسی تبلیغات انتخابات به منظور تضمین برخورداری نامزدها از امکانات دولتی به طور مساوی تشکیل شده بود. اعضای این کمیسیون عبارت بودند از:
الف- یکی از مستشاران دیوان عالی کشور به انتخاب رئیس دیوان عالی کشور ب- نماینده امام و ج- نماینده شورای انقلاب.
موسوی خوئینی ها نماینده امام در این کمیسیون به شمار می آمد؛ کسی که بعدها اصل تأیید صلاحیت را مورد هجمه قرار داد؛ در حالی که خود آن روز بیش از 90 درصد نامزدهای انتخاباتی را رد صلاحیت کرده بود.
با اعمال نظر کمیسیون بازرسی تبلیغات انتخابات، عملاً چیزی حدود 90 نفر رد صلاحیت شدند و در نهایت 10 نفر در صحنه رقابت باقی ماندند. این ده نفر عبارت بودند از:
کاظم سامی، ابوالحسن بنی صدر، حسن ابراهیم حبیبی، صادق قطب زاده، جلال الدین فارسی، احمد مدنی، صادق طباطبایی، محمد مکری، داریوش فروهر و مسعود رجوی.
نامزد جریان خط امام
پس از تصویب قانون اساسی و رأی ملت به آن در 12 آذرماه مهمترین دغدغه نیروهای خط امام قرار گرفتن فردی در رأس قوه اجرایی کشور بود تا بدین شکل گام دیگری از استقرار نظام اسلامی با اقتدار تمام برداشته شود. فضای انتخاباتی کم کم گرم می شد و گمانه زنی ها هم شکل می گرفت. گمانه زنی هایی که حتی دست از دامان امام هم برنمی داشت!
آقای هاشمی آن شرایط را این گونه توصیف می کند: «اشخاص زیادی برای ریاست جمهوری مطرح شده بودند که سرآمد همه آنها حضرت امام بودند که ایشان با قاطعیت آن را رد کرده بودند. بعداً مرحوم طالقانی مطرح شد و در حول و حوش انتخابات، دکتر بهشتی و مهندس بازرگان مورد توجه برخی از اشخاص و احزاب قرار گرفتند که مرحوم بهشتی به دلیل عدم موافقت حضرت امام و مرحوم بازرگان به علت عدم کسب رأی لازم در جمع اعضای نهضت آزادی از دور رقابت بازماندند.»
رأی انقلابیون با شهید بهشتی بود؛ جامعه روحانیت مبارز هم شهید بهشتی را اصلح می دانست. بهشتی شخصیتی شناخته شده و توانمند بود که بارها و بارها پایبندی خود به خط امام را به اثبات رسانده بود. با این همه تلاش ها برای معرفی شهید بهشتی به عنوان نامزد اصلح با مخالفت امام ناکام ماند. امام مخالف حضور روحانیون در مسند اجرایی کشور بود. حتی در جلسه با اعضای جامعه روحانیت مبارز هم امام با کاندیداتوری شهید بهشتی مخالفت کرده بودند. شهید محلاتی در این خصوص می گوید: «کاندیدای جامعه روحانیت مرحوم شهید بهشتی بود. رفتیم خدمت امام عرض کردیم و امام قبول نکردند، فرمودند روحانی نباید باشد.»
در این شرایط بود که نام جلال الدین فارسی به عنوان نامزد مورد نظر نیروهای خط امام از جمله حزب جمهوری بر سر زبانها افتاد.
حذف جلال‌الدین فارسی
حزب جمهوری بعد از آنکه نتوانست آیت الله بهشتی را وارد عرصه رقابت انتخاباتی نماید، جلال الدین فارسی از مبارزین مطرح و باسابقه را به عنوان نامزد مورد حمایت خود برگزید. هاشمی در این خصوص می گوید:
«عدم موفقیت ما در قبولاندن کاندیداتوری دکتر بهشتی در انتخابات ریاست جمهوری، حزب جمهوری اسلامی را مجبور کرد به دنبال کاندیدای دیگری برود و مشخصاً از میان آقایان عباس شیبانی، جلال الدین فارسی، رضا اصفهانی و چند نفر دیگر سرانجام آقای جلال الدین فارسی را به عنوان کاندیدای حزب در تاریخ 11 دی 1358 وارد عرصه رقابت کند.»
با فاصله کمی از آغاز ثبت نام نامزدها شائبه هایی در مورد ایرانی الاصل بودن جلال الدین فارسی ایجاد شد. برداشت وزارت کشور با توجه به اسناد موجود این بود که جلال الدین فارسی ایرانی الاصل است و تردیدی در این خصوص وجود ندارد، اما با افزایش شائبه ها و مراجعات به دفتر امام، ایشان پرونده جلال الدین فارسی را از وزارت کشور خواستند تا نهایتاً خود در این خصوص تصمیم بگیرند. قضاوت نهایی امام این بود که جلال الدین فارسی از شرکت در انتخابات انصراف دهد.
حضرت امام نامه ای هم خطاب به مدرسان حوزه علمیه قم نوشتند و به میسر نبودن امکان کاندیداتوری «فارسی» اشاره کردند: «جناب آقای جلال الدین فارسی با آنکه شخص شایسته ای است، ایشان نمی توانند رئیس جمهور شوند. خود ایشان هم قرار شد انصراف خود را اعلام کنند.»
حذف دیرهنگام جلال الدین فارسی از عرصه انتخابات، تصمیم گیری را برای حزب جمهوری و بسیاری از انقلابیون دشوار می کرد. در واقع انقلابیون هیچ وقت گمان نمی کردند جلال الدین فارسی ناچار به کناره گیری از صحنه انتخابات شود. این همه مشکلات بعدی را دو چندان می کرد.
بعد از کناره گیری جلال الدین فارسی، عمده نیروهای انقلابی که شناخت بیشتری از بنی صدر داشتند، به «حسن حبیبی» متمایل شدند. اگرچه در جامعه روحانیت بودند افرادی که همچنان از بنی صدر دفاع می کردند و او را مناسب ریاست قوه مجریه می دیدند، اما نظر جامعه مدرسین و حزب جمهوری بر روی دکتر حبیبی بود.
بنی صدر و اسناد لانه جاسوسی
مسئله دیگری که در این انتخابات وجود داشت، تأیید صلاحیت بنی صدر بود؛ کسی که اسنادی در لانه جاسوسی دال بر ارتباطاتش با بیگانگان مدارکی وجود داشت و موسوی خوئینی ها هم به واسطه ارتباط نزدیکی که با دانشجویان خط امام داشت، قاعدتاً باید از آن ها آگاه می بود.
معصومه ابتکار در کتاب «تسخیر» که اتفاقاً با مقدمه موسوی خوئینی ها آغاز می شود، به اسنادی اشاره می کند که بعد از تسخیر سفارت آمریکا به آنها دست یافته اند. بنی صدر می کوشید تا اسناد را از دانشجویان بگیرد. ابتکار به هفت سند اشاره می کند که در دی ماه 1358، در گاو صندوق اتاق رئیس پایگاه سیا در تهران، پیدا کرده اند و در آن به جاسوس بودن بنی صدر اشاره شده است.
موسوی خوئینی ها در آن مقطع، از معتمدین و نزدیکان تسخیرکنندگان لانه جاسوسی به شمار می آمد؛ تا آنجا که دانشجویان به گمان اینکه موسوی خوئینی ها اشغال سفارت را به اطلاع امام رسانده است، به این امر مبادرت ورزیده بودند. طبیعتاً با توجه به شواهد موجود او در جریان این اسناد باید قرار گرفته باشد. سوالی که وجود دارد، این است که چرا با این وجود تجدیدنظری در صلاحیت بنی صدر صورت نگرفته است؟
حذف مسعود رجوی به دستور امام
نامزد دیگری که موجب جنجال در آستانه انتخابات شد، مسعود رجوی رئیس گروهک منافقین بود. به دنبال اعلام نامزدی مسعود رجوی، از سوی سازمان مجاهدین خلق، مصاحبه مطبوعاتی با شرکت گروهی از اعضای کادر رهبری سازمان مانند مسعود رجوی، موسی خیابانی، عباس داوری، مهدی ابریشمچی، مهدی فیروزیان، محمد سیدی کاشانی و ... ترتیب داده شد. در این مصاحبه مطبوعاتی ابتدا موسی خیابانی ضمن سخنانی گفت:
«برای تأمین هر چه بیشتر وحدت تمام اقشار جامعه و جلوگیری از تشتت ها و تفرقه ها از نظر ما شخص امام مناسب ترین فرد برای این مقام است و هنوز هم بر این نظر هستیم. ولی پس از آنکه رسماً اعلام شد امام اولاً نامزد ریاست جمهوری نیستند و ثانیاً بررسی صلاحیت نامزدها را هم به خود مردم واگذار کرده اند، از همین لحظه با اعلام کاندیداتوری برادرمان مسعود رجوی فعالیت های انتخاباتی خودمان را آغاز می کنیم.»
اولین میتینگ انتخاباتی مجاهدین خلق روز پنج شنبه 20 دی 58 در دانشگاه تهران در میان هواداران و اعضای سازمان برگزار گردید. ابتدا موسی خیابانی سخنرانی کرد و بعد از آن مسعود رجوی به ایراد سخن پرداخت.
در این میان طیف وسیعی از گروه های ضد انقلاب از کاندیداتوری رجوی برای ریاست جمهوری حمایت کردند. از گروهک های مذکور می توان از حزب دمکرات کردستان، سازمان انقلابی زحمت کشان کردستان و هیأت نمایندگی خلق کرد را نام برد.
سوال اصلی در میان ملت در مورد رجوی این بود که چطور فردی که به قانون اساسی رأی نداده است می تواند به عنوان رئیس جمهور حافظ آن باشد؟! لذا در روز شنبه 29 دی 1358 از محضر امام خمینی(ره) درباره صلاحیت کسانی که به قانون اساسی رأی نداده اما نامزد انتخابات ریاست جمهوری هستند، کسب تکلیف شد. ایشان در جواب مرقوم داشتند:
«بسم الله الرحمن الرحیم کسانی که به قانون اساسی جمهوری اسلامی رأی مثبت نداده اند، صلاحیت ندارند رئیس جمهور ایران شوند.»
و به این ترتیب مسعود رجوی از نامزدی ریاست جمهوری کنار گذاشته شد و با هوشیاری و درایت امام خمینی (ره) خطر عظیمی که انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی را تهدید می کرد، مرتفع گردید.
سازمان مجاهدین با انتشار نظر امام و کنار گذاشته شدن رجوی از انتخابات، در روز یکشنبه 30 دی 58 اعلام داشت به دلیل کناره گیری مسعود رجوی، سازمان در انتخابات ریاست جمهوری شرکت نخواهند کرد.
روز انتخابات
سرانجام اولین انتخابات با رقابت هشت نفر به نامهای: کاظم سامی، ابوالحسن بنی صدر، حسن ابراهیم حبیبی، صادق قطب زاده، احمد مدنی، صادق طباطبایی، محمد مکری وداریوش فروهر در روز جمعه پنج بهمن ماه برگزار گردید و روز سه شنبه 9 بهمن ستاد انتخابات وزارت کشور نتایج قطعی شمارش آرا در سراسر کشور و خارج از کشور را به این شرح اعلام داشت:
کل آرای اخذ شده در داخل و خارج از کشور: 622/146/14
1- ابوالحسن بنی صدر: 330 /709/10
2- سید احمد مدنی: 554/224/2
3- حسن حبیبی: 859/674
4- داریوش فروهر: 478/133
5- صادق طباطبایی: 776/114
6- کاظم سامی: 220/89
7- صادق قطب زاده: 547/48
8- بقیه کاندیداها: 2110