نظارت‌گریزی یا نظارت‌پذیری؟

رسول سنایى‌راد
برخورداری نمایندگان مجلس شورای اسلامی از اختیارات و امتیازاتی چون تصویب و تفسیر قوانین عادی، تصویب لوایح و طرح های قانونی، حق تحقیق و تفحص در تمام امور کشور، حق اظهارنظر در همه مسائل داخلی و خارجی کشور با آزادی کامل، رأی اعتماد به هیئت وزیران، حق استیضاح وزیران و حتی رئیس جمهور که قانون اساسی به آنان ارزانی داشته، فراهم کننده قدرت و نفوذی است که گرچه برای انجام مسئولیت خطیر نمایندگی نسبت به مردم و کشور لازم می آید، اما می تواند شرایط را برای وسوسه سوءاستفاده از سوی برخی نمایندگان و یا اشخاص و گروه های فرصت طلب برای استفاده ابزاری از نمایندگان فراهم آورد. به عنوان مثال گاهی برخی نمایندگان برای تحمیل برخی خواسته های غیرقانونی بر وزرا و عوامل اجرایی از جایگاه و اختیارات نمایندگی به عنوان ابزار فشار استفاده کرده و یا از انجام وظایف قانونی در مقابل وعده برخی امتیازات کوتاه می آیند. یا گاهی بنا به سفارش ارباب ثروت و قدرت به لابی گری با مسئولان اجرایی و حتی اعمال نظر در لوایح و طرح ها می نمایند که نمونه تاریخی آن تأثیرپذیری تعدادی از نمایندگان مجلس ششم از یک دلال و فرصت طلب اقتصادی به نام جزایری است که موجب شد بعدها سر و صدای زیادی به ضرر مجلس بر پا شود. یا سفارش یک تاجر وارد کننده خودرو به یک نماینده ذی نفوذ برای فشار بر وزارت صنایع برای موافقت با واردات خودروی گران قیمت بی ام و نمونه دیگر آن است.
همچنین در حالی که وظایف سنگین نمایندگی ایجاب می نماید تا نمایندگان زمان و انرژی لازم برای پیگیری حقوق مردم و ادای مسئولیت خطیر نسبت به موکلان و کشور را صرف نمایند که گاهی از سوی برخی نمایندگان مراعات نمی شود و مثلاً در حالی که جلسات مجلس به علت عدم حضور به موقع نمایندگان با تأخیر برگزار یا به دلیل تعجیل در خروج و بی اعتنایی به مذاکرات از نصاب می افتد، اما جالب است تعدادی از آنان فرصت تحصیل همزمان با نمایندگی و آن هم در مدارج عالی را از دست نمی دهند.
به علاوه نمایندگی مجلس که باید مصداق وکیل الرعایا شدن باشد، گاهی با چنان حرص و اصراری دنبال می شود که نه تنها هزینه های سنگین تبلیغاتی در رقابت های انتخاباتی آن، تناسبی با شأن وکالت ندارد، بلکه وعده و وعیدها نیز هیچ ارتباطی با اختیارات و وظایف نمایندگی نداشته و وهن شأن نمایندگان و خانه ملت به حساب می آید.
مطرح بودن این قبیل آسیب ها و مسائل که در مغایرت با شأن نمایندگی در نظام مقدس جمهوری اسلامی است که الگوی آن شهید بزرگوار آیت الله سیدحسن مدرس می باشد، موجب شد تا در دیدار نمایندگان مجلس شورای اسلامی با رهبر فرزانه انقلاب اسلامی در هفتم خردادماه سال گذشته، معظم له از آنان بخواهند تا فضا و فرصت مناسب است و هنوز فضایی ارزشی و اصولگرایی حاکم است، «یک شأن نظارتی هم برای خود مجلس و برای آحاد نمایندگان تعریف کنید.» در واقع این رهنمود رهبر معظم انقلاب دو هدف اصلی را برآورده می سازد:
1- پاسخگو نمودن نمایندگان نسبت به مسئولیت سنگین نمایندگی مردم و فراهم آوردن سازوکاری برای ادای وظایف نمایندگی به شکل شایسته و مناسب.
2- تأمین سلامت و مصونیت نمایندگان در برابر فرصت طلبی ها و وسوسه های احتمالی نسبت به موقعیت و جایگاه نمایندگی یا به عبارتی جلوگیری از تبدیل فرصت خدمت به هر گونه رانت قدرت و ثروت.
به دنبال این رهنمود رهبری، کمیسیون اصل 90 مجلس شورای اسلامی که گویا مقدماتی نیز از قبل فراهم کرده بود، اقدام به تنظیم طرح «نظارت مجلس بر نمایندگان» نمود که به امضای 156 تن در مجلس رسید. اما وقتی در جلسه چهارم مهرماه، فوریت این طرح به رأی گذاشته شد، از 201 نماینده حاضر در جلسه تنها 79 نفر به آن رأی موافق داده و 81 نماینده مخالفت و بقیه نیز سکوت را ترجیح دادند که به معنای مخالفت با فوریت آن بود. این مخالفت می توانست ناشی از عوامل زیر باشد:
1- هراس و نگرانی برخی نمایندگان از نظارت و پیامدهای احتمالی آن.
2- ابهام نسبت به محدوده و شعاع نظارت ها و پدید آمدن این تلقی نزد برخی نمایندگان که شاید چنین نظارتی برای ایفای نقش نمایندگی محدودیت ها و موانعی ایجاد نماید.
اما از آنجا که نظارت بر رفتار و عملکرد می تواند سازوکاری مصونیت بخش به نفع سلامت و اعتبار مجلس و نمایندگان فراهم سازد، چنانچه شکلی قانونی به خود بگیرد، ضامن پاسداشت شأن نمایندگی است و هر نماینده ای که قصد ایفای وکالت مردم در چارچوب وظایف قانونی و به دور از استفاده ابزاری از این فرصت گرانقدر داشته باشد نیز هیچ نگرانی و هراسی از نظارت بر خویش نخواهد داشت. به علاوه کسانی که حق تحقیق و تفحص از همه امور کشور را دارند با تمکین به نظارت می توانند انجام آن را برای دیگران نیز آسان تر و روان تر سازند.
تکاپوی روزهای گذشته حاکی است نمایندگان مجلس در آستانه فرا رسیدن 7 خرداد و دیدار با رهبری، قصد دارند طرح نظارت مجلس بر نمایندگان را تکمیل و تصویب نمایند. از این رو این طرح که طرح سرگردان در میان کمیسیون های مختلف نامیده شده بود، در دستور کار بررسی و تصویب قرار گرفته که البته شعاع و اثربخشی آن در گرو تدابیر هیئت رئیسه و اهتمام نمایندگان به شأن مجلس و نمایندگی و تمکین به نظارت قانونی است. گویا چنین واقعیاتی آزمونی نه چندان ساده در پیش نمایندگان قرار داده که برخی از آنان بی توجهی به این آزمون را نوعی سرافکندگی برای خویش می دانند. به امید آنکه نمایندگان با سربلندی از آن بیرون آیند.