جدال نفتی غرب با غرب/على رئوفى

بصیرت: برگزاری شانزدهمین نمایشگاه بین المللی «نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی» از 27 فروردین تا 30 فروردین سال جاری در تهران فرصت مناسبی بود برای شناسایی و بررسی مسائل متعدد و بسیار مهم صنعت نفت و صنایع وابسته و نقش اساسی که در کلیه امور حکومت به شکل محسوس و نامحسوس دارد. به سبب وابستگی شدید بودجه کشورهای نفت خیز به درآمدهای حاصل از آن به هنگام طرح بحث نفت در این کشورها اولین چیزی که به ذهن متبادر و بررسی می شود، بودجه و درآمدهای ناشی از نفت است. این نوشتار هم با این مهم آغاز می شود.
الف- نفت، بودجه و میزان تولید
بر اساس آخرین گزارش بانک مرکزی، درآمدهای بخش انرژی همچنان 50 درصد از بودجه دولت و 80 درصد از درآمدهای صادراتی کشور را تشکیل می دهد. میرکاظمی، وزیر نفت در نخستین کنگره ملی چشم انداز صنعت نفت در افق 1404 که در حاشیه نمایشگاه ذکر شده برگزار شد درباره تولید نفت و گاز گفت: هم اکنون به طور متوسط روزانه بیش از چهار میلیون بشکه نفت و 600 میلیون متر مکعب روزانه گاز طبیعی در ایران تولید می شود. وی مجموع کل تولید نفت، گاز و میعانات گازی ایران را معادل هشت میلیون بشکه نفت خام در روز عنوان و اعلام کرد: از این میزان حدود 2/5 میلیون بشکه معادل نفت خام به بازارهای مختلف صادر و مابقی آن در بخش های داخلی استفاده می شود.
ب- تحریم و مشکلات ناشی از آن
وابستگی شدید بودجه ایران به درآمدها و فرآورده های نفتی، آمریکا و غرب را ترغیب کرد تا برای افزایش فشار بر ایران، صنعت نفت ایران را به عنوان یکی از اهداف اصلی انتخاب کند. تحریم این صنعت برای ایران مشکلاتی را در پی داشت که چند ماه پیش حسین نقره کار شیرازی، معاون امور بین الملل و بازرگانی وزیر نفت در گفت وگو با خبرنگاران به مواردی از آن پرداخت. وی گفت: بانک ها برای ما گشایش اعتبار نکردند، اما ما راه دیگری را انتخاب کردیم که این مشکل را حل کرد. بیمه ها همکاری نکردند و مشکل ایجاد شد، روشن جایگزینی پیدا و آن مشکل را نیز حل کردیم. در خصوص حمل و نقل مشکلات بزرگتری ایجاد کردند، اما آن هم غیرقابل حل نبود از آن هم عبور کردیم. برای ورود تجهیزات مورد نیاز این صنعت نیز اشکال تراشی هایی شد که قابل حل است. هجمه ای هم به بنزین کردند که اقدام سریع ما در سازمان دادن به مصرف بنزین و توسعه و احداث پالایشگاهی آنها را ناکام گذاشت و سنای آمریکا هم تحریم بنزین ایران را بی فایده دانست و این طرح منتفی شد. وی از افت فشار چاه های نفت و کاهش تولید هم صحبت کرد که حمیدرضا کاتوزیان، رئیس کمیسیون انرژی مجلس نیز در سخنانی در کنگره پیش گفته ضمن تأیید آن و تأیید برخی آثار منفی تحریم ها بر صنعت نفت و گاز ایران گفت: در حال حاضر به طور متوسط سالیانه 35 تا 40 هزار بشکه تولید نفت ایران کاهش می یابد با این حال وی در ادامه به برنامه و راهکار مقابله با آن هم پرداخت و نکاتی را گفت.
ج- تلاش غرب برای منفی کردن تراز انرژی و ارز ایران
وزیر نفت در کنگره پیش گفته اعلام کرد: «همواره کشورهای غربی برای محدود کردن فعالیت های نفتی ایران تحریم هایی اعمال کرده اند که آخرین ترفند آنان پس از تحریم فروش بنزین به ایران به تحریم سرمایه گذاری در صنعت نفت کشور بر می گردد.» میرکاظمی با تأکید بر اینکه محور صادرات انرژی ایران با رویکرد کشورهای شرق آسیاست، از اختلال در تراز انرژی و درآمدهای ارزی ایران به عنوان یکی از سیاست های کشورهای غربی یاد کرد و گفت هم اکنون تراز گاز ایران منفی است. وی با نقش اساسی نفت در اقتصاد کشور یک راهبرد ملی، روشن و شفاف برای دسترسی به اهداف چشم انداز را خواستار شد.
د- اهمیت نمایشگاه صنعت نفت و گاز
اهمیت سخنان وزیر نفت برای اهل فن کاملاً واضح است و همگان را متوجه یکی از میادین اصلی درگیری سخت ایران با غرب می کند، آنها در تلاشند تا با تحریم ایران به ویژه در حوزه نفت ایران را فشل و زمین گیر کنند. بر گزاری نمایشگاه نفت و گاز در بازه زمانی سالانه می تواند بسترساز و فرصت ساز برای کاهش فشار تحریم ها باشد. این مهم از متن موارد نهفته در نمایشگاه بر می آید که به مواردی از آن اشاره می شود:
1- امسال بیش از 40 کشور و 1390 شرکت در نمایشگاه شرکت کردند که 460 شرکت، خارجی بود.
2- حضور شرکت های انگلیسی 90، ایتالیایی 80 و کره جنوبی و هند 90 درصد افزایش داشت و این در حالی بود که شرکت های سوئیسی، کانادایی و اسپانیایی به ترتیب سه، پنج و هفت برابر شده بود.
3- اتریش، اسپانیا، استرالیا، انگلیس، ایتالیا، آلمان، ترکیه، جمهوری چک، دانمارک، روسیه، فرانسه، هلند، نروژ، هند، سنگاپور، ژاپن، تایوان، تایلند، عربستان، کانادا و برزیل تعدادی از 40 کشور حاضر در نمایشگاه بودند.
4- این نمایشگاه بزرگترین نمایشگاه تخصصی کشور و دومین نمایشگاه بزرگ نفت در جهان است.
5- شرکت های آمریکایی و کانادایی برای اولین بار در آن شرکت کردند.
6- بیشتر رسانه های خارجی از انعکاس اخبار این نمایشگاه مهم سر باز زدند و به نوعی آن را تحریم کردند.
7- چین با 129 شرکت بیشترین حضور را در نمایشگاه داشت. تعداد شرکت های چینی نسبت به سال گذشته 50 درصد افزایش داشت.
8- مدیر توسعه تجارت شرکت سنگاپوری ویلمکس گفت: نمایشگاه نفت تهران در مقایسه با دیگر رویدادهای خاورمیانه از جمله ابوظبی پتانسیل بیشتری دارد. وی گفت شرکتش برای دومین بار در نمایشگاه بین المللی نفت و گاز تهران حضور می یابد. گابریل درباره نوع فعالیت های شرکتش گفت: شرکت ویلمکس در زمینه ساخت سیستم های کنترل و تجهیزات سر چاهی فعالیت می کند و بخشی از تجهیزات موردنیاز پروژه های نفتی ایران را تأمین کرده است. وی یادآور شد: با توجه به ذخایر عمده نفت و گاز ایران و شرایط امن برای سرمایه گذاری بازارهای ایران برای ورود فناوری های جدید شرکت های بزرگ نفتی جهان بسیار مناسب است.
9- لوکادتین، رئیس یک شرکت ایتالیایی حاضر در نمایشگاه: برای دومین بار در این نمایشگاه شرکت می کنم. نمایشگاه در مقایسه با سال قبل بهتر و پیشرفته تر شده است. وی در ادامه گفت: این شرکت تجهیزات نفتی به ایران صادر می کند و این مکان فرصت مناسبی است تا در زمینه نفت و گاز و پتروشیمی با شرکت های دیگر آشنا شویم.
10- مانیش پاتا، معاون شرکت چند ملیتی (هند- آمریکا- عربستان) «ولس پون» گفت: در 10سال گذشته در این نمایشگاه حضور داشته ام، اما رشد کمی و کیفی آن امسال قابل توجه است. وی با بی تأثیر خواندن تحریم ها گفت: بازار ایران یک بازار سنتی برای هند است و به همین جهت انگیزه مضاعفی برای همکاری های تجاری به ویژه در حوزه انرژی ایران داریم.
11- ویکتورلی، معاون مدیر کل شرکت چینی ژیند ضمن غیر قابل توجیه خواندن تحریم های غرب علیه ایران، آینده صنعت نفت و فرصت های سرمایه گذاری در ایران را درخشان توصیف کرد. لی اعلام کرد اگر چه کشورهای غربی تلاش می کنند برای واردات تجهیزات موردنیاز در صنعت نفت ایران مانع تراشی کنند،اما طرف های چینی همواره برای همکاری با ایران آمادگی داشته اند و دولت چین از حضور شرکت های چینی در ایران استقبال می کند. وی گفت: حادثه نیروگاه هسته ای ژاپن سبب شده است تقاضا برای سوخت های کم خطری همچون نفت و گاز افزایش یابد و هم اکنون، نیاز جهان به نفت سبب شده است رویکرد بسیاری از شرکت ها به فعالیت های اکتشافی فراساحلی جدی تر شود. این شرکت پس از فعالیت گسترده در بازار چین و قاره آمریکا و ورود به عراق و کویت برای اولین بار در نمایشگاه تهران شرکت کرد تا خود را آماده حضور در صنعت نفت ایران کند.
12- نیوزمکس در گزارشی درباره حضور آلمان در این نمایشگاه نوشت: آلمان از جمله کشورهایی است که روابط تجاری گسترده خود با ایران را حفظ کرده است. در شانزدهمین نمایشگاه نفت، گاز و پتروشیمی ایران 40 شرکت آلمانی حضور دارند و آلمان با صادرات سالیانه 5/5 میلیارد به ایران کماکان مهمترین شریک تجاری ایران در میان کشورهای اروپایی محسوب می شود. اوایل سال جاری علی رغم فشارهای شدید آمریکا، بانک مرکزی آلمان به ایران کمک کرد تا 12 میلیارد دلار بابت فروش نفت از هند دریافت کند. هند این مبلغ را به «بوندس بانک» آلمان پرداخت کرد و این بانک آن را به بانک تجاری ایران و آلمان در هامبورگ منتقل کرد.
13- نیوزمکس در بخش دیگری از گزارشش آورده است: آبراهام فاکسمن، رئیس گروه موسوم به «جنبش ضد افترا» درباره حضور ایتالیا و اسپانیا در نمایشگاه تهران گفت: اتاق بازرگانی ایران و ایتالیا و اتاق بازرگانی ایران و اسپانیا بدون توجه به تحریم های غرب مشغول تبلیغات گسترده برای حضور در نمایشگاه ایران بودند. در این گزارش با اشاره به اینکه در سال گذشته اسپانیا و ایتالیا چندین بار پذیرای هیئت های تجاری ایران بوده اند، تأکید شده است 18 شرکت ایتالیایی و 7 شرکت اسپانیایی نیز در نمایشگاه نفت ایران حضور دارند.
14- بر اساس گزارش نیوزمکس برخی محافل اروپایی که به شدت از مشارکت شرکت های نفتی اروپایی در نمایشگاه تهران عصبانی هستند اعلام کردند این اقدام شرکت های اروپایی موجب به شکست انجامیدن تحریم ها بر ضد صنعت نفت و گاز ایران خواهد شد. گروه موسوم به «بمب را متوقف کنید.» ضمن محکوم کردن مشارکت شرکت های نفتی اروپا در نمایشگاه تهران از دولت های آلمان، انگلیس، سوئیس و اتریش خواست تا شرکت های حاضر در نمایشگاه تهران را به علت نقض تحریم ها ضد تهران مجازات کنند. دان کوئن، مدیر این گروه (وابسته به نهادهای صهیونیستی و ضد انقلاب) در این باره گفت هر گونه قرارداد انرژی با ایران مستقیماً از این کشور حمایت خواهد کرد و شرکت های اروپایی مسئول اصلی امضای این قراردادها خواهند بود. امضای قراردادهای انرژی با ایران مستقیماً از برنامه هسته ای ایران حمایت خواهد کرد. آبراهام فاکسمن یکی از مخالفان حضور شرکت های غربی در پروژه های انرژی ایران در این باره گفت: به نظر می رسد بین حرف تا عمل دولت های اروپایی مثل آلمان، ایتالیا و اسپانیا در زمینه تحریم های تجاری و اقتصادی بر ضد ایران تناقض وجود دارد. دولت آنجلا مرکل، صدر اعظم آلمان از یک سو برنامه هسته ای ایران و نقض حقوق بشر در این کشور را محکوم می کند و از سوی دیگر به روابط تجاری و اقتصادی خود با تهران ادامه می دهد.
15- شاید جالب ترین بخش گزارش نیوزمکس پایانش باشد که حضور گسترده شرکت های خارجی در این نمایشگاه را به تمسخر گرفتن تحریم ها از سوی این شرکت ها تعبیر و اعلام کرده است: چنین اقداماتی در واقع کارآیی تحریم ها را زیر سوال می برد.
ه- چه باید کرد؟
پاسخ به این پرسش نیازمند بحث مستقلی است که در آینده می توان به آن پرداخت، اما عجالتاً تاحدی که به بحث حاضر مربوط است می توان به نحو مختصر درباره آن به مطالبی پرداخت.
از خلال مباحث پیش گفته اهمیت صنعت نفت و گاز برای ایران و دشمنانش مشخص شد. آنها چاه های نفت و لوله های آن را منشأ و شریان های حیاتی نظام اسلامی می دانند و با تمام تلاش در پی ایجاد اخلال در آن هستند. از مجموع مطالب گفته شده بر می آید اگر چه آنها تا حدودی در این مسیر جلو آمده اند و موفقیت های نسبی هم نصیبشان شده، اما دو نکته مهمتر از موفقیت های نسبی آنها وجود دارد که موضع ایران را تقویت می کند. این دو نکته عبارتند از:
1- با وجود شدت بخشیدن غرب به تحریم های ایران و وضع محدودیت و مجازات برای شرکت هایی که این تحریم ها را رعایت نکنند نمایشگاه امسال شاهد رشد شرکت های حاضر در نمایشگاه بود.
2- جمهوری اسلامی ایران با افزایش توانمندی ها و یافتن راه هایی برای مقابله با تحریم ها و کاستن آثار آزاردهنده و تخریبی آن تا حد زیاد و قابل قبولی به اقدامات دشمن پاسخ داده و آن را خنثی کرده است. حضور عملی شرکت های خارجی در پروژه های نفتی ایران و ادامه فعالیت های مختلف نفتی و گازی از مرحله شناسایی، استخراج، صادرات به خارج و مصرف در داخل نشانه این موفقیت است.
این دو نکته حاکی از آن است که جمهوری اسلامی ایران همچنان نبض کار را در اختیار دارد و در یک شاخه ای از برنامه باید این مسیر را تقویت کند و ادامه دهد. در اینجا دو عامل مهم دیگر برای غلبه بر تحریم ها باید منظر قرار گیرد که نظام باید با یکی از آن دو مستقیماً درگیر شود و درباره دیگری با هوشمندی و تأمل عمل کند. این دو عامل عبارتند از:
1-استفاده از ظرفیت های داخلی: یکی از راه های اصلی مقابله با سوءاستفاده دشمن از عواملی که ما به آن احتیاج داریم و دشمن آن را در اختیار دارد و یا می تواند مانع دسترسی نظام به آن شود، رویکرد داخلی و حتی الامکان تأمین آن از داخل است. قبول این نظر در مسائل جزء و درجه چندم آسان و عمل به آن و برآورده ساختن خواسته چندان سخت نیست، اما به کار بستن این نظر در مسائل کلان و مورد منازعه بسیار مشکل است، اما محال و ناممکن نیست کما اینکه ایران تاکنون هم اینگونه عمل کرده که به نظر می رسد باید جدیدتر و با برنامه مشخص تر باشد. رئیس مجلس در نخستین کنگره ملی «چشم انداز صنعت نفت در افق 1404» به نکته ای در این خصوص اشاره کرد و گفت: «به میزانی که تسلط صنعتی در حوزه انرژی کشور ایجاد شود تأثیرگذاری خریداران هم کمتر می شود ما نیز در برنامه پنج ساله پنجم بخشی را برای سرمایه گذاری ویژه در بخش انرژی اختصاص دادیم.» وی به این موضوع در بودجه سال 90 هم اشاره کرد و گفت: «بودجه کل کشور در سال 90 را با همین توجه دنبال می کنیم تا تصویر واقعی از برنامه پنجم توسعه در بودجه متجلی شود.»
2- اثر منفی تحریم نفتی ایران: مدیر عامل شرکت توتال که در نمایشگاه حاضر بود هوشمندانه به موردی دقیق اشاره کرد. وی گفت: اگر اکنون سرمایه گذاری در تولید نفت و گاز در ایران را متوقف کنیم، در 5 تا 6 سال آینده شاهد آثار آن بر اقتصاد جهان خواهیم بود، اگر چه این آثار در کوتاه مدت آشکار نخواهند بود. ادامه در شماره آینده .