احزاب سیاسی ایران (بخش صد و دوم)

تألیف: ولى‌الله بهرامى
تنظیم: عبدالله شمسى
معرفی اجمالی
یکی از جریان ها و گروه های سیاسی که نقش و عملکرد سیاسی، اجتماعی و فرهنگی آن از دیرباز در کشور ما مطرح و بحث بر انگیز بوده، «نهضت آزادی ایران» است.
نهضت آزادی ایران (27/2/1340) در تهران، در منزل آقای صادق فیروزآبادی فرزند آیت الله فیروزآبادی و به ابتکار مهندس مهدی بازرگان شکل گرفت. اعضای هیئت موسس 42 نفر بودند که به گفته بازرگان، هفت نفر(1) از آقایان، یعنی آیت الله سیدمحمود طالقانی، یدالله سحابی، مهندس بازرگان، حسن نزیه، صفور عطایی، رحیم عطایی و عباس سمیعی از طرف هیأت موسس مأمور تهیه مرامنامه و اصول کار نهضت شدند.(2)
پایه اصلی نهضت آزادی، با کسب نظر از دکتر مصدق ریخته شد و اکثر اعضا و فعالان و کادرهای آن را کسانی تشکیل دادند که با دکتر مصدق و جبهه ملی و نهضت مقاومت ملی همکاری داشتند.
مهندس بازرگان در زمینه روند و اهداف شکل گیری نهضت آزادی می گوید:
«از درون جبهه ملی، نهضت آزادی به وجود آمد که هم وارث نهضت مقاومت ملی بود و هم فرازنده و بلند کننده شعر: شاه سلطنت کند و نه حکومت.(3)
آقای بازرگان در جلسه تأسیس اعلام می کند که نهضت آزادی به هیچ وجه در صدد ایجاد دکانی در مقابل جبهه ملی ایران و در عرض آن نیست، بلکه در طول آن و در حکم یکی از عناصر تشکیل دهنده آن است. از این رو، نهضت یکی از اصول چهارگانه خود را پیروی از مشی مصدق اعلام کرد.(4)
در آغاز بهمن 1341، نه نفر از سران فعال نهضت آزادی، از جمله آیت الله طالقانی، مهندس بازرگان و دکتر سبحانی بازداشت و از چهار تا ده سال و بقیه به زندان های کمتر از شش سال محکوم شدند. با این دستگیری ها، در عمل فعالیت نهضت آزادی در داخل کشور متوقف گردید. البته بعضی از اعضای جوان نهضت، پیش از دستگیری، به خارج کشور رفتند و در آنجا، با عنوان نهضت آزادی خارج از کشور به فعالیت ادامه دادند که با توجه به مخالفتشان با سلطنت، به شدت مورد اعتراض نهضت آزادی داخل کشور قرار گرفتند. نهضت آزادی از بهمن 1341 یعنی از زمان دستگیری رهبران تا 22 دی 1356 که در پوشش «جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر» کار می کرد، فعالیت درخور توجهی علیه رژیم پهلوی نداشت.(5)
نهضت آزادی، از ابتدای تأسیس، قائل به انقلاب نبود. «تز گام به گام» که زیرساخت تفکر سیاسی بازرگان را تشکیل می داد؛ به این جهت بود که آنها در مرامنامه خود پذیرفته بودند که تابع قانون اساسی شاه باشند. از نظر آنها انقلاب معنایی نداشت از این رو، آقای بازرگان در مصاحبه با «فالاچی» اعلام کرد سیاست گام به گام مربوط به نهضت آزادی است؛ یعنی نهضت آزادی که من پایه گذاری کردم.(6) در هر حال بازرگان و همفکران او، بر این شیوه بسیار اصرار داشتند، به گونه ای که وی در آبان ماه 1357 در دیدار با حضرت امام به ایشان گفت خوب است قدم به قدم جلو برویم و شاه سلطنت بکند و ما مجلس درست کنیم و... که حضرت امام با این طرز تفکر مخالفت نمود. پس از این ملاقات، نهضت آزادی در (14/8/57) با صدور اعلامیه ای، مواضع خود را با دیدگاه های امام منطبق ساخت.(7) بازرگان پس از پیروزی انقلاب در مصاحبه با «حامد الگار» و همچنین «اریک رولو» به ملاقات خود با امام در پاریس چنین اشاره کرد: من به امام گفتم ما باید شاه را از راه های قانونی مجلس موسسان و... ساقط کنیم.(8)
نهضت به فعالیت های معتدل و قانونی معتقد بود و به صورت رسمی نیز اعلام می نمود که «هیچ گونه اقدامی جز از طریق قانون، آن هم با رفتاری کاملاً مسالمت آمیز، از ناحیه این جمعیت صورت نخواهد گرفت».(9)
در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی (رحمت الله) با مشورت با بعضی بزرگان و بنا بر مصالحی، مهندس بازرگان را به ریاست دولت موقت منصوب نمود. این دولت 9 ماه بیشتر دوام نیاورد و با تسخیر لانه جاسوسی آمریکا به دست دانشجویان پیرو خط امام، سقوط کرد. موضع گیری تند علیه دانشجویان پیرو خط امام که حضرت امام اقدام آنها را انقلاب دوم نامید، دفاع از اقدام جبهه ملی که لایحه قصاص را محکوم کرده بود، جانبداری از سازمان مجاهدین خلق(منافقین) و نوشتن ده ها بیانیه و نامه به سران نظام در اعتراض به جنگ و اداره مملکت و همچنین مصاحبه با رسانه های بیگانه و محکوم نمودن اقدامات و دیگر موضع گیری های منفی علیه نظام، کار را به جایی رساند که وزیر کشور وقت، در سال 1366 طی نامه ای، از امام در خصوص مجوز فعالیت نهضت آزادی استفسار نمود که حضرت امام(ره) در جواب مرقوم فرمود که آنها صلاحیت هیچ کاری را ندارند. پس از این نامه، نهضت آزادی غیرقانونی اعلام گردید.
از آن پس، نهضت آزادی به صورت آشکار به جمع اپوزیسیون پیوست. این مخالفت ها بعدها از حد گفتار و نوشتار فراتر رفت و به اقدامات عملی و توطئه برای سرنگونی نظام جمهوری اسلامی کشیده شد؛ به گونه ای که در سال 1378 شماری از اعضای نهضت آزادی به اتهام اقدام علیه امنیت کشور از طریق شرکت در کنفرانس های گروه های ضد نظام در خارج از کشور، ارتباط با بیگانگان و تبلیغ علیه نظام جمهوری اسلامی دستگیر و زندانی شدند.(10)
گروهی از اعضای نهضت آزادی نیز در سال 1388 به اتهام صدور بیانیه های ساختارشکنانه و تشویش اذهان عمومی از طرق مختلف که منجر به ایجاد اغتشاش در انتخابات ریاست جمهوری اسلامی گردید، دستگیر و زندانی شدند.(11)
رهبران و اعضا
بنیان گذار نهضت آزادی، مهندس بازرگان بود که از میان اعضای موسس به رهبر، این گروه سیاسی انتخاب گردید. او با نوشتن ده ها کتاب، پایه فکری و عقیدتی نهضت آزادی را ریخت. وی تا سال 1373 که از دنیا رفت، همچنان رهبری نهضت را به عهده داشت.
پس از درگذشت بازرگان، رهبری و دبیرکلی نهضت آزادی، به دکتر ابراهیم یزدی واگذار گردید که هم اکنون نیز عهده دار این مسئولیت است. اعضا و کادر برجسته مرکزی نهضت آزادی، 40 نفر می باشد که 15 نفر در تهران و بقیه نماینده استان ها هستند.(21) برخی افراد شناخته شده نهضت عبارتند از:
1- ابراهیم یزدی 2- عبدالعلی بازرگان 3- ابوالفضل بازرگان 4- هاشم صباغیان 5- علی اکبر معینی فر 6- احمد صدر حاج سید جوادی 7- حسین عالمی 8- رضا صدر 9- حسین بنی اسدی 10- خسرو منصوریان 11- غلامعباس توسلی 12- احد میرمحمدرضایی 13- محمود نعیم پور 14- محمد هادی زاده یزدی 15- علی اصغر غروی 16- غلامرضا مسموعی 17- مجید نوید بازرگان 18- ربابه بیطرف 19- علیرضا هندی 20- محمد توسلی 21- عماد بهارلو.
ارگان رسمی و نشریات همسو
پس از انقلاب اسلامی تا سال 1360، روزنامه «میزان» توسط این گروه منتشر می شد که پس از جلوگیری از انتشار آن، این گروه دیگر روزنامه ای منتشر نکرد، پس از انتخابات ریاست جمهوری 1376 و حاکم شدن جناح دوم خرداد برخی روزنامه ها مثل توس، جامعه، نشاط، آزاد، آزادی، عصر آزادگان و... که گرایش هایی به نهضت آزادی داشتند منتشر شدند که همگی پس از مدتی توقیف گردیدند.(13)
‌پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.