اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و دهم)

فتح‌الله پریشان
دین مبین اسلام و به تبع آن حکومت اسلامی، شریعتی الهی است که می تواند سعادت دنیوی و اخروی بشر را در بالاترین سطح تأمین نماید به شرط آن که زیربناهای قوی و الزامات تعالیم و آموزه های آن در جامعه از متن آن استخراج و مجال پیاده سازی در اجتماع را پیدا کند، اما مرور تاریخ پرفراز و نشیب حکومت اسلامی نشان می دهد که شرایط تاریخی اجازه نداده است این امر به منصه ظهور و بروز اجتماعی برسد و هیچ گاه امکانات و شرایط امروز برای علمای دینی در گذشته مهیا نبوده است تا چهره سیاسی مکتب خود را در ابعاد مختلف حکومتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آشکار سازند. به همین دلیل ملاحظه می شود آنان به مسائل و مفاهیم مذهبی خود در بعد سیاست کمتر پرداخته اند و جنبه های سیاسی و حکومتی را صرفاً در محدوده مباحث مورد نیاز فقهی شرح کرده اند. البته علت اصلی این امر در بین شماره های گذشته این ستون هر از گاهی مورد واکاوی قرار گرفته است. با این همه میراث سیاسی- اجتماعی امروزمان را هم مدیون همان اندک باقیمانده هایی از گنجینه فکر علما و فقهای دلسوز گذشته هستیم. از جمله این نکات مغفول در غالب افکار و آثار به جا مانده از علمای گذشته، تنظیم و تدوین سیاست های داخلی و خارجی حکومت اسلامی از متون دینی است. به راستی سیاست های داخلی و خارجی حکومت اسلامی شامل چه مولفه هایی و بر چه اصولی استوار است یا اینکه اهداف سیاست خارجی حکومت اسلامی چگونه باید تنظیم شود تا ضمن وفاداری به چارچوب های اساسی دین مبین، ظرفیت پیگیری منافع حکومت اسلامی در صحنه تعامل و تقابل بین المللی را داشته باشد؟ سوالاتی از این دست که امروز در حوزه رفتار و سیاست عملی دولت ها تعریف می شود، ما را به تورق در آثار گذشتگان وامی دارد تا ملاحظه شود که آیا آنها با این سوالات مواجه بوده اند و اگر پاسخ مثبت باشد که هست، چه پاسخی به این سوالات داده اند.
بر این مبنا در این شماره درصدد هستیم تا مبنایی قوی برای سیاست گذاری داخلی و خارجی حکومت اسلامی از میان مکتوبات مختلف محقق اردبیلی استخراج نماییم. بدین لحاظ سعی خواهیم کرد از طرح جزئیات فقهی مباحث دوری جسته و فقط از این منظر که چگونه می توان از مباحث مطروحه از سوی وی برای این هدف بهره برد، به آرا و اندیشه های سیاسی محقق خواهیم پرداخت. برای دستیابی به چنین هدفی، سیاست های دولت اسلامی را به دو بخش کلی، یعنی سیاست های داخلی حکومت اسلامی و سیاست های خارجی آن تقسیم کرده، نخست در این شماره سیاست های داخلی دولت اسلامی را از دو بعد اجتماعی و اقتصادی بررسی می کنیم و در شماره آتی به بررسی مبانی سیاست های خارجی حکومت اسلامی از منظر محقق اردبیلی می پردازیم.
اگر آموزه های مختلف دین اسلام درباره نظام اجتماعی را مورد ارزیابی قرار دهیم، می توانیم ادعا کنیم که اسلام بهترین و مترقی ترین راه ها را برای انتظام ساختار اجتماعی ارائه کرده است. از دیدگاه محقق اردبیلی، برخی از این راهکارهای عملی که دین اسلام برای تنظیم زندگی اجتماعی ارائه کرده است، عبارتند از:
1- برقراری نظم و امنیت در اجتماع؛ این امر در اندیشه محقق اردبیلی آن چنان حائز اهمیت است که وی یکی از دلایل ضرورت حکومت را انتظام جامعه و جلوگیری از مفاسد اجتماعی و اختلال نظم و امنیت در زندگی اجتماعی می داند. بنابراین برای تأمین آن در آثار خود «اجرای مقررات اسلامی مثل حدود، دیات و ... را عاملی برای نظم بخشی و از بنیان برکندن فساد و فتنه» به شمار می آورد. مبارزه جدی با سرقت اموال مردم، برخورد با محاربان و مبارزه با فحشا و منکرات برخی از راهکارهای پیش بینی شده در نظام سیاسی اسلام برای تأمین نظم و امنیت عمومی است.
2- حمایت از حقوق افراد جامعه؛ مقدس اردبیلی حکومت را ضامن رفع تزاحم آدمیان از یکدیگر در زندگی اجتماعی می داند و به همین دلیل حکومت اسلامی و حاکم را به حمایت از حقوق افراد جامعه اسلامی بر اساس حقوق مترقی اسلامی موظف می کند.
3- برقراری عدالت اجتماعی؛ از منظر محقق در کتاب زبده البیان، تفسیر و اشاره بسیاری از آیات الهی در قرآن به برقراری عدالت اجتماعی است که آن را اساس روابط اجتماعی از نظر اسلام معرفی کرده، حاکمان را موظف به برقراری آن در جامعه اسلامی می کند. البته مردم هم باید در برپایی آن احساس تکلیف شرعی و تعهد کنند.
4- آزادی های اجتماعی؛ اگر چه مباحث مستقلی به تبع بحث های جدید در خصوص آزادی در متون اسلامی نیست، اما این امر به معنای نفی آزادی از منظر فقهی هم نمی باشد. اسلام چون آزادی را حق مبرهن هر انسانی می داند، مستقیم به سر اصل مطلب که حدود و محدودیت های آن است، می رود. از منظر وی آزادی انسان ها تا جایی است که به مصالح دینی و حقوق مشروع دیگران ضرر و زیان نرساند و باعث ایجاد فتنه و فساد در جامعه نگردد.
سیاست های اقتصادی هم در ذیل سیاست های داخلی حکومت اسلامی قابلیت طرح دارد و در این خصوص اسلام در ابواب فقهی مختلف به طور مفصل بحث کرده است. در آرا و نظریات محقق اردبیلی در این خصوص دو مطلب به چشم می خورد؛ اهمیت فعالیت حلال و سالم اقتصادی در اسلام و دیگری اقسام فعالیت های اقتصادی که در واقع به تبیین حلال یا حرام بودن تجارت و مکاسب در اسلام می پردازد. در شماره آتی به سیاست های خارجی حکومت اسلامی از منظر محقق اردبیلی خواهیم پرداخت.