ناتو در دوران پر التهاب جدایی

قاسم غفورى
پیمان آتلانتیک شمالی ناتو در سال 1945 با ادعای حمایت مشترک از آمریکا و اروپا تأسیس شد. تا پیش از فروپاشی شوروی سابق ناتو با ادعای مقابله واحد در برابر کمونیسم وحدت خویش را حفظ و به تقویت توان نظامی و جایگاه بین المللی خویش پرداخت. با فروپاشی شوروی، ناتو که خود را اولین قدرت جهانی می دانست تحرکات خویش را برای حضور فعال در عرصه جهانی آغاز کرد. ناتوی 28 عضوی داعیه دار سلطه بر جهان به بهانه برقراری امنیت شد.
با توجه به اینکه ناتو برای توجیه اقدامات و حفظ وحدت خویش به بهانه نیاز داشت پس از حوادث 11 سپتامبر تحت ادعای مبارزه با تروریسم، اسلام را محور دشمنان خویش قرار داد که نتیجه آن نیز اشغال افغانستان بود. ناتو در ادامه برای حفظ موقعیت خویش دکترین راهبردی برای سال 2020 را در نشست آذرماه 1389 لیسبون تصویب کرد. بر اساس این دکترین، فضای عملیاتی ناتو از حوزه اروپا و آمریکا به سراسر جهان گسترش یافته و حوزه کاری آن نیز از نظامی به فرهنگی، اطلاعاتی و سایبری گسترش یافت. در نهایت، ناتو با ادعای حمایت از بشریت، جنگ لیبی را آغاز کرد تا دامنه فعالیت آن به آفریقا نیز گسترش یافته باشد.
هر چند که ناتو در کنار اهداف توسعه طلبانه این اقدامات را برای حفظ وحدت و جلوگیری از فروپاشی صورت داده، اما مواضع اعضا در آخرین نشست های ناتو حقیقت زوال درونی ناتو را آشکار می سازد. در نشست وزیران دفاع ناتو در بروکسل (18 و 19 اردیبهشت 1390) رابرت گیتس وزیر دفاع آمریکا در نطقی انتقادی نسبت به اعضای اروپایی ناتو اعلام کرد: کشورهای اروپایی باید هزینه های ناتو را پرداخت کنند چرا که اگر روند به این صورت پیش رود راهی جز فروپاشی ناتو باقی نخواهد ماند. «راسموسن» دبیر کل ناتو نیز در این نشست به پیامدهای عدم هماهنگی میان اعضای ناتو هشدار داده و از عدم انسجام درونی ناتو اعلام نگرانی کرده است.
در این نشست همچنین بر کاهش مراکز زمینی ناتو و تعطیلی برخی پایگاه ها در اروپا تأکید شد که خود سندی دیگر بر عمق اختلاف ها میان اعضای اروپایی ناتو و آمریکا است. در نشست سالیانه ناتو با حضور نمایندگانی از اعضای دائم و متحدان ناتو (جمعاً 70 کشور و نهاد بین المللی) در صربستان (25 خرداد 1390) نیز بحث ها و اختلاف نظرها میان طرفین شدت گرفت به گونه ای که بسیاری، از شکاف میان اعضای ناتو سخن به میان آوردند.
هر چند که اعضای ناتو برای حفظ آبرو و مقابله با بهره برداری خارجی از شرایط درونی ناتو مسائل اقتصادی را محور اختلاف های خود عنوان داشتند، اما بررسی ها از عمق این اختلاف ها حکایت دارد.
از مسائل مطرح در حوزه ناتو، چگونگی فرماندهی ناتو است، کشورهای اروپایی یک جانبه گرایی آمریکا را مغایر با روحیه وحدت گرایانه ناتو دانسته و خواستار تقسیم فرماندهی می باشند که آمریکا با آن مخالفت می کند. اروپایی ها که به دلیل همسویی با آمریکا نتوانسته اند ارتش مستقل اروپا را تشکیل دهند دیگر، پذیرنده یک جانبه گرایی آمریکا نبوده و خواستار اختیارات بیشتر هستند. نکته مهم دیگر، مسئله چگونگی تأمین هزینه های انسانی و مالی جنگ ها است. ناتو اکنون در افغانستان و لیبی در حال جنگ است. اروپایی ها بر این عقیده اند که آمریکا با بودجه این کشورها جاه طلبی هایش را اجرا می کند و در نهایت دستاوردی برای آنها ندارد. در افغانستان اروپا 10سال هزینه های جنگ را پرداخت، اما به ناگاه آمریکا با اعلام خبر کشته شدن بن لادن در عملیات یگان ویژه آمریکا در خاک پاکستان، عملاً تمام اقدامات اروپا را به هیچ انگاشته و صرفاً خود را مسئول مبارزه با تروریسم معرفی کرد. در حوزه جنگ لیبی نیز اروپا از تکرار سرنوشت افغانستان هراس دارد. اروپا نگران آن است که پس از ماه ها هزینه دادن سرانجام آمریکا به عنوان ناجی صلح امور را به دست گرفته و در نهایت منافع تعریف شده در لیبی را به نفع خود مصادره کند. این امر موجب شده تا برخی کشورها نظیر اتریش از خروج خود از ائتلاف جنگ لیبی خبر دهند.
چگونگی برخورد با روسیه نیز بر اختلاف های اعضای ناتو افزوده است. کشورهای اروپایی بر اساس منافع خویش تعامل با روسیه را مهم می دانند در حالی که آمریکا با این امر مخالفت می کند، چنانکه در نشست مشترک روسیه و ناتو در 18 اردیبهشت طرفین نتوانستند به توافقی در زمینه سپر موشکی آمریکا دست یابند و اختلاف ها میان طرفین باقی ماند.
چگونگی ایفای نقش در تحولات جهانی، به ویژه با دگرگونی های صورت گرفته در خاورمیانه و شمال آفریقا از دیگر مسائل اختلاف افکن در درون ناتو است. اعضای کوچک ناتو تأکید دارند که منافع آنها در این تحولات لحاظ نشده و صرفاً اعضای بزرگ برای انحصار منافع خویش تلاش می کنند که مغایر با ماهیت واقعی ناتو است.
با توجه به آنچه ذکر شد می توان گفت که ناتو با آن همه آرزو نه تنها نتوانسته به چشم اندازهای بلندمدت خود دست یابد بلکه هر روز بیش از پیش در مسیر انزوا قرار می گیرد که تزلزل درونی و جهانی آن را به همراه داشته است. اکنون اعضای اروپایی ناتو با دیده تردید به اهداف آمریکا می نگرند و خواستار تشکیل ناتویی با معیارهای جدید و کاهش سیطره آمریکا بر آن هستند؛ امری که به دلیل یک جانبه گرایی آمریکا تاکنون محقق نشده است.