باکو لنگرگاه آمریکا علیه اتحاد شرقی

رضا اشرفى
دور جدید مذاکرات امنیتی آمریکا و جمهوری آذربایجان روز چهارم تیرماه با حضور نمایندگان وزارت خارجه دو کشور برگزار شد. در سال 2010 مقامات دو کشور تصمیم گرفتند که سالی یک بار درخصوص مسائل امنیتی که تأثیر دوجانبه و منطقه ای دارد مذاکره کرده تا به هماهنگی های لازم دست پیدا کنند. اما این تصمیم در سال 2011 به مدت چند ماه به تأخیر افتاد تا اینکه در چهارم تیر ماه عملی شد. اوایل حضور باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا در کاخ سفید نوع رفتار و برخورد وی با جمهوری آذربایجان و شخص الهام علی اف به گونه ای بود که بسیاری از تحلیلگران را به این عقیده نزدیک کرد که واشنگتن در حال فاصله گرفتن از باکو است. این مسئله زمانی اتفاق افتاد که اوباما هنوز گرم شعارهای انتخاباتی با محوریت تغییر بود.
اما تحولات بعدی نشان داد که اوباما چاره ای ندارد که با کمی تعدیل همان سیاست جورج دبلیو بوش را دنبال کند. از این رو رفاقت با جمهوری آذربایجان و علی اف بار دیگر در دستور کار کاخ سفید قرار گرفت. جمهوری آذربایجان برای آمریکایی ها گزینه بسیار مهمی است. زیرا بسیاری از طراحان اتاق فکر این کشور باکو را کانال امن و آسان ورود و گسترش ناتو به شرق می دانند که به شدت مورد اعتراض روسیه و چین قرار دارد. البته منطقه قفقاز شمالی با پیچیدگی های سیاسی کم نظیری مواجه است که بخش وسیعی از آن با کشور آذربایجان گره خورده است. همزمان با مذاکرات امنیتی باکو - واشنگتن، مذاکراتی نیز در غازان روسیه برای یافتن راه حلی در گره کور قره باغ صورت گرفت که به نتیجه خاصی نرسید. مسئله قره باغ نوع و میزان روابط ارمنستان، آذربایجان، روسیه، آمریکا، اروپا و برخی از کشورهای منطقه مثل ایران و ترکیه را به هم گره زده است. مسئله مهم بعدی که تبدیل به یکی از متغیرهای تأثیرگذار قفقاز شمالی شده به بحث وجود پایگاه راداری قبله در خاک آذربایجان بر می گردد که آمریکا را بسیار حساس کرده و سبب شده که آمریکا بیش از گذشته نگاه جدی تری به منطقه و به خصوص روابطش با آذربایجان داشته باشد. این پایگاه در دوران جنگ سرد جزء یکی از واحدهای سیستم پدافند ضدموشکی شوروی سابق بود که پس از استقلال آذربایجان نیز در اختیار روسیه قرار گرفت. در سال 2002 قرارداد 10ساله ای با حق اجاره سالیانه 14 میلیون دلار بین مسکو و باکو بسته شد که این قرارداد در سال 2012 به پایان خواهد رسید. حال باکو درصدد است که با بالا بردن اجاره بهای آن و همچنین تحت فشار قرار دادن روسیه مقامات این کشور را متقاعد کند که در بحث قره باغ پشت ایروان را خالی کرده و جانب باکو را بگیرد. بحث پایگاه قبله، آمریکا را نیز وسوسه کرده است. به همین خاطر بود که «اندرو شاپیرو»، دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور سیاسی و نظامی در مذاکرات امنیتی اخیر گفت که «مذاکرات آمریکا با آذربایجان در رابطه با پایگاه راداری قبله آذربایجان ادامه خواهد یافت.» این پایگاه از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. زیرا برد سیستم ضد موشکی آن تا شش هزار کیلومتر است یعنی می تواند تمام منطقه آفریقای شمالی، خاور نزدیک و آسیای مرکزی تا اقیانوس هند را تحت کنترل خود بگیرد. بنابراین پایگاه قبله اهمیت بالایی برای روسیه دارد و اصولاً به همین خاطر بود که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه در نشست هشت کشور بزرگ اقتصادی در آلمان در سال 2007، پیشنهاد استفاده مشترک از پایگاه راداری قبله را به منظور تقویت امنیت در سراسر اروپا ارائه کرد. این پیشنهاد بیشتر معطوف به سپر دفاع موشکی آمریکا در شرق اروپا بود که کرملین را بسیار حساس کرده است.
از سویی دیگر آمریکا به شدت از بحث ترانس خزر حمایت می کند که قرار است گاز ترکمنستان را از بستر دریاچه خزر به مرزهای آذربایجان و از آنجا به خطوط لوله ناباکو برساند. ناگفته پیدا است که ناباکو بزرگ ترین رقیب انرژی روسیه برای انتقال گاز روسیه به اروپا است و اگر این پروژه تا سال 2015 عملی شود، مسکو شکست سنگینی را متحمل خواهد شد. آمریکا بدش نمی آید که در این زمینه نیز با اهرم آذربایجان، روسیه را تحت فشار قرار دهد. آذربایجان به عنوان یکی از متحدان اصلی غرب و آمریکا به قدری برای کاخ سفید اهمیت دارد که به هیچ وجه نمی خواهد آن را از دست بدهد. از سوی دیگر مقامات باکو نیز کم کم تلاش خود را برای راضی نگه داشتن واشنگتن انجام می دهند. از این رو خاک خود را به خانه امنی برای رژیم صهیونیستی تبدیل کرده است تا تل آویو راحت تر از گذشته سیاست های ضد ایرانی خود را دنبال کند. در حال حاضر نوع نفوذ صهیونیست ها در آذربایجان به قدری است که در برخی موارد می تواند سیاست های ایران را در سطح ملی و منطقه ای رصد کند. بنابراین با توجه به روابط اطلاعاتی - جاسوسی و هماهنگی های سیاسی تل آویو و واشنگتن، آذربایجان نقش میزبانی سیاسی و ضد ایرانی را در منطقه قفقاز شمالی دنبال می کند. مجموع این مسائل که روسیه، چین و جمهوری اسلامی ایران را بسیار حساس کرده بزرگ ترین عاملی است که مقامات آمریکا و آذربایجان را پشت یک میز قرار داده تا درباره مسائل استراتژیک و امنیتی دوجانبه و منطقه ای مذاکره کنند. شاید به همین دلیل است که روسیه اس 300 های خود را در اختیار آذربایجان قرار داده تا مگر کمی از استحکام این سیاست ضد شرقی کاسته و آذربایجان را به خود نزدیک کند.