اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و یازدهم)

بررسی نظریات محقق اردبیلی نشان می دهد که در آثار و آرای سیاسی وی می توان سه حوزه اهداف، اصول و مسائل سیاست خارجی را از هم تفکیک کرد و در این زمینه تکلیف موضوعاتی چون تأمین امنیت ملی، نفی سبیل تسلط بیگانگان بر حکومت اسلامی، چگونگی رفتار با غیرمسلمانان و انوع معاهدات و قراردادهای صلح را که امروزه ذیل مبحث کلان سیاست خارجی بررسی می شوند، روشن کرد.
1- اهداف سیاست خارجی حکومت اسلامی؛ اساساً هر دولتی داده های سیاست خارجی خود را در جهتی تنظیم می کند که در نهایت، خواسته ها و نیازهای مختلف آن دولت را در زمینه مسائل امنیتی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی یا نظامی تأمین سازد. بر این اساس، مسئله تأمین امنیت ملی و حفظ استقلال و تمامیت ارضی حکومت همواره از اهداف سیاست خارجی حکومت ها محسوب می شود. با بررسی اوضاع سیاسی عصر محقق اردبیلی این مطلب مشخص می شود که این دغدغه در اندیشه های سیاسی وی نیز حضور داشته است. بر این اساس وی به مسئله دفاع از مرزهای اسلامی و مرابطه و مرزداری و همچنین کسب آمادگی نظامی تأکید کرده، آنها را از وظایف مهم مسلمانان بر طبق نص آیات و روایات می دانند. به گونه ای که وی در مجمع الفائده و البرهان جهت ترغیب مسلمانان به مسابقاتی نظیر تیراندازی و هر نوع مسابقه ای که در جهت آمادگی نظامی باشد، تعیین جایزه از بیت المال را جایز می شمارد.
2- اصول سیاست خارجی حکومت اسلامی؛ در میان نظریات فقهی محقق اردبیلی می توان به بخشی از قواعد و اصولی دست یافت که در زمینه سیاست خارجی الهام بخش بسیاری از اصولی است که امروزه تحت عنوان اصول سیاست خارجی حکومت اسلامی از آنها نام برده می شود. یکی از این اصول، قاعده قرآنی «نفی سبیل» است که پایه و اساس سیاست گذاری خارجی حکومت اسلامی از گذشته تا کنون در افهام و نظریات فقهای اسلامی به ویژه مقدس اردبیلی بوده است. آیه شریفه «ولن یجعل الله للکافرین علی المومنین سبیلا» با دلالت بر نفی ابدی راه هرگونه تسلط و سیطره غیر مسلمان و کافر را بر مسلمان بسته و به فرمایش رهبری معظم انقلاب، الهام بخش عزت، مصلحت و حکمت در سیاست خارجی حکومت اسلامی شده است. محقق اردبیلی در زبده البیان خود ضمن نفی شدید سلطه همه جانبه کفار بر مسلمانان، در جایی حتی به دلیل احتیاط از این نفی، «مشارکت با کفار را از آن جا که موجب سلطنت آنها بر مسلمانان می شود.» مکروه و مطرود اعلام می دارد. عدم جواز متابعت از دشمنان دین یکی دیگر از قواعد و اصول سیاست خارجی حکومت اسلامی از منظر وی است. محقق در استدلال به آیه 168 سوره مبارکه بقره در همان اثر گرانقدرش می نویسد: «دلالت آیه بر تحریم متابعت از شیطان و متابعت از دشمنان خدا و دین صریح است و این از علت ذکر شده در آیه ظاهر می گردد.»
حرمت کمک و یاری دشمنان دین از دیگر قواعد جهت دهنده به سیاست خارجی حکومت اسلامی است که محقق اردبیلی این قاعده را با استناد به آیه شریفه «تعاونوا علی البر و التقوی و لاتعاونوا علی الاثم و العدوان» استخراج می کند و در جایی درباره حرمت فروش سلاح می نویسد: «فروش اسلحه به دشمنان دین حرام است و اعتبار عقلی نیز بر این امر دلالت می کند، چرا که این امر کمک به اثم و عدوان محسوب می گردد.» در شماره آتی به بخش سوم، یعنی مسائل سیاست خارجی حکومت اسلامی و برخی از مصادیق آن چون صلح و مهادنه و قراردادهای خارجی از منظر وی خواهیم پرداخت.