سپاه و سیاست (2) / دکتر یدالله جوانی

در شماره پیشین و قسمت اول این یادداشت، دو نظریه و دیدگاه در مورد تعامل و چگونگی رابطه سپاه و سیاست را مورد اشاره قرار دادیم. یک نظریه بر این نکته تمرکز دارد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی یک مجموعه نظامی است و به همین دلیل، بر اساس اصل پذیرفته شده ممنوعیت دخالت نظامیان در امور سیاسی و همچنین با استناد به برخی از جملات حضرت امام (ره)، نباید در میدان سیاست وارد شود. نظریه دیگر، سپاه را یک نهاد و مجموعه چندمنظوره دانسته و پیروان این دیدگاه بر این اعتقاد هستند که سپاه به اقتضای رسالتش، برای دفاع از انقلاب اسلامی و دستاوردهای آن، مجاز به ورود به هر عرصه ای از جمله میدان سیاست می باشد.

نقد دو نظریه:
در نقد و بررسی نظریات پیش گفته در مورد رابطه سپاه و سیاست، نکته اصلی و اساسی که می تواند ملاک پذیرش یک نظریه و در نتیجه رد نظریه مقابل را به دنبال داشته باشد، اثبات ماهیت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. به عبارت دیگر، پاسخ به یک سوال، استحکام یکی از دو نظریه مذکور و صحیح بودن آن را تأیید می نماید. «آیا سپاه ماهیتی صرفاً نظامی و کارکردی صرفاً مسلحانه دارد، یا اینکه سپاه ماهیتی چندوجهی و دارای کارکردهای متفاوت از قبیل نظامی، امنیتی، فرهنگی و سیاسی می باشد؟»
بدیهی است که پاسخ سوال ذکر شده موقعی دارای اعتبار و قابل پذیرش است که در چارچوب قواعد حقوقی و بر اساس قوانین و مقررات ارائه شده باشد. بر این اساس، منابع حقوقی زیر را برای پاسخ به این سوال می توان مورد استناد و بهره برداری قرار داد.
1- قانون اساسی 2- اساسنامه سپاه 3- رهنمودهای حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری 4- سیره عملی حضرت امام (ره) و مقام معظم رهبری در قبال کارکردهای سپاه از ابتدا تاکنون
1- قانون اساسی
اصل یکصد و پنجاه قانون اساسی فلسفه وجودی و رسالت سپاه را به صورت عام و کلی، نگهبانی از انقلاب و دست آوردهای آن بیان می دارد. طبق این اصل سپاه دارای بعد نظامی بوده و بر همین اساس اشاره شده که حدود و وظایف و قلمرو مسئولیت این سپاه در رابطه با وظایف و قلمرو و مسئولیت نیروهای مسلح دیگر را قانون تعیین می کند. آنچه از اصل 150 برداشت می شود، هیچ دلالت بر ماهیت صرفاً نظامی سپاه ندارد، گرچه این اصل تصریح بر دیگر جنبه های غیرنظامی هم نمی کند. اصل 150 بر بعد نظامی تصریح دارد و نسبت به دیگر جنبه ها مسکوت می باشد و به صورت کلی وظیفه نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن را بر عهده سپاه گذاشته و چگونگی انجام این کار را به وضع قوانین موکول کرده است. بنابراین اثبات دیگر ابعاد سپاه در جنبه های غیرنظامی را باید در قوانین موضوعه مستند به قانون اساسی دنبال کرد.
2- اساسنامه سپاه
مجلس شورای اسلامی اساسنامه سپاه را در تاریخ 15/6/1361 در چهل و نه ماده و شانزده تبصره به تصویب رساند. در اساسنامه سپاه هدف از تشکیل سپاه بدین صورت بیان شده است: « سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نهادی است تحت فرماندهی عالی رهبر معظم انقلاب که هدف آن نگهبانی از انقلاب اسلامی، دستاوردهای آن و کوشش مستمر در راه تحقق آرمانهای الهی و گسترش حاکمیت قانون طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران و تقویت بنیه دفاعی جمهوری اسلامی از طریق همکاری با سایر نیروهای مسلح و آموزش نظامی و سازماندهی نیروهای مردمی می باشد.»
طبق اساسنامه سپاه، این نهاد علاوه بر وظیفه نگهبانی از انقلاب و دست آوردهای آن، وظیفه تحقق آرمانهای الهی را نیز بر عهده دارد. تحقق آرمانهای الهی که همان ارزش ها و آرمانهای مطرح شده از سوی بنیان گذار جمهوری اسلامی است و از سوی ملت ایران در قالب شعارهای انقلاب اسلامی مطرح گردید و در نهایت در قانون اساسی جمهوری اسلامی وارد گشت، نیاز به سازوکارهای خاص دارد. بنابراین، اساسنامه سپاه، رسالت سپاه و فلسفه وجودی سپاه را در دو حوزه و قلمرو اصلی بیان می دارد.
الف- نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن.
ب- کوشش مستمر در راه تحقق آرمانهای الهی و گسترش حاکمیت قانون.
بخش پایانی از تعریف ارائه شده در مورد هدف سپاه در اساسنامه، بر بعد نظامی تصریح دارد ولی بندهای الف و ب مورد اشاره که تصریح اساسنامه است، با صراحت هر چه تمام، ماهیت صرفاً نظامی سپاه را نفی می کند. زیرا در موضوع نگهبانی از انقلاب، هیچ تصریحی نشده که این نگهبانی از سوی سپاه موقعی خواهد بود که نیاز به اقدام نظامی باشد. سپاه باید آمادگی داشته باشد در صورت تهدید انقلاب و دستاوردهای آن، از انقلاب و دستاوردها دفاع نماید. در موضوع کوشش مستمر در راه تحقق آرمانهای الهی، بعد غیرنظامی سپاه برجسته تر می گردد. در این وظیفه ای که برای سپاه تعریف شده، اولاً هیچ تصریحی نیامده که این کوشش صرفاً از طریق اقدام نظامی باشد، ثانیاًً در منطق اسلامی و دینی، ارزشها و آرمانهای الهی را با کار و تلاش و کوشش فرهنگی تحقق می بخشند نه با زور شمشیر و اقدام نظامی. بنابراین براساس اساسنامه سپاه، این نهاد انقلابی علاوه بر ماهیت نظامی، دارای ماهیت فرهنگی، یعنی وجوه غیرنظامی نیز می باشد.
نکته بسیار قابل توجه، چگونگی دفاع از انقلاب و دستاوردهای آن می باشد. همانگونه که اشاره شد، نه در اصل 150 و نه در هدف ذکر شده برای سپاه در اساسنامه مصوب مجلس شورای اسلامی، قید مسلحانه یا از طریق اقدام نظامی برای مأموریت سپاه در دفاع از انقلاب و دستاوردها ذکر نشده و سپاه از هر طریق که لازم باشد، باید این نگهبانی را انجام دهد.
چگونگی انجام این نگهبانی در اساسنامه سپاه در بخش وظایف و مأموریتهای سپاه بیشتر روشن می گردد. سپاه پاسداران بر اساس بندهای اول و دوم از مأموریتهای مصرح در اساسنامه خود، موظف به مقابله با تمامی احزاب، گروهها و جریانهایی می باشد که در صدد خرابکاری، براندازی و نفی حاکمیت دینی هستند. در این بخش از ذکر وظایف و مأموریتها نیز، هیچ تصریحی نشده که اقدام سپاه صرفاً باید نظامی باشد. این اقدام عام تعریف شده، چرا که روشهایی که امروزه برای براندازی و نفی حاکمیت دینی در دستور کار برخی از احزاب، گروهها و جریانهای سیاسی قرار دارد صرفاً ماهیت نظامی ندارد. اگر وظیفه سپاه مقابله با تهدید است، فرقی نمی کند که این تهدید چه ماهیتی دارد. اگر گفتیم سپاه وظیفه اش فقط مقابله نظامی است، دیگر نمی توان از سپاه توقع داشت که پاسدار و نگهبان انقلاب اسلامی باشد. اما اگر طبق قانون اساسی رسالت و فلسفه سپاه را نگهبانی از انقلاب اسلامی و دست آوردهای آن بدانیم، بدیهی است که سپاه باید از تمامی سازوکارهای لازم برای مقابله با هر نوع تهدیدی، چه نظامی و چه غیرنظامی برخوردار باشد. به عنوان نمونه به روشهای زیر در راستای براندازی و نفی حاکمیت دینی که سپاه باید با آن مقابله کند توجه نمائید.
- تلاش برای ایجاد تزلزل در اعتقادات و باورهای دینی و فرهنگ ناب اسلامی که پایه و مبنای نظام دینی است.
- تلاش سیاسی و فرهنگی در جهت استحاله نظام دینی
- ایجاد زمینه های آشوب، بحران، نارضایتی در جامعه با کار تبلیغاتی و سیاسی
- تلاش سیاسی و فرهنگی برای نفی اسلامیت نظام با هدف سکولاریزه کردن آن
اگر هر یک از اقدامات فوق که انجام آن از سوی برخی از احزاب، گروها و جریانهای سیاسی متصور است، با هدف براندازی و نفی حاکمیت دینی دنبال گردد، سپاه وظیفه مقابله با آن را بر عهده دارد. در صورتی که حرکت یک حزب یا گروه برای براندازی دارای ماهیت سیاسی یا فرهنگی باشد، نباید از سپاه توقع داشت که با آن حزب یا گروه مقابله نظامی نماید. در چنین شرایطی وظیفه سپاه مقابله سیاسی و فرهنگی خواهد بود. برای اینکه سپاه کارکرد سیاسی و فرهنگی داشته باشد، نمی توان برای آن ماهیتی صرفاً نظامی را منظور کرد.

ادامه دارد...