گام جدید روس‌ها در طرح گام به گام

اسماعیل علوى
«نیکلای پاتروشف» دبیر شورای امنیت روسیه هفته گذشته به ایران آمد و در حالی که یک هیئت 18 نفره از مقام های سیاسی و امنیتی او را همراهی می کرد، با «سعید جلیلی» دبیر شورای عالی امنیت ملی کشورمان دو دور مذاکره کرد. آنچه که به عنوان هدف از سفر پاتروشف به ایران در رسانه ها برجسته شد، طرح «گام به گام» روسیه بود که بر مبنای آن، ایران مدالیته جدیدی با آژانس بین المللی انرژی اتمی خواهد نوشت که به مطالعات ادعایی آژانس پاسخ دهد، اما گویا وی شخصاً تمایل چندانی نداشت که حضورش در ایران، صرفاً هسته ای تلقی شود. بنابراین، مذاکرات «نیکلای پاتروشف» و «سعید جلیلی» در تهران دارای تبعات راهبردی عمیقی خواهد بود. اکنون زود است که بتوان یک درک دقیق از این تبعات به دست آورد چرا که در واقع بازی تازه شروع شده است؛ اما درباره همین گام نخست، نکاتی هست که توجه به آن نشان خواهد داد چگونه «متغیرهای امنیت ملی ایران» در آستانه یک تغییر فاز اساسی قرار گرفته است.
1- پاتروشف، هم درون مذاکرات و هم در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با جلیلی اصرار داشت که خود را نماینده ویژه «دیمیتری مدودف» رئیس جمهور روسیه معرفی کند. وقتی توجه کنیم که سیاست های مدودف در مورد ایران همواره به نحو شناخته شده ای به دیدگاه های غرب نزدیک بوده، این اصرار علامتی است از اینکه مدودف می خواهد سابقه او بر مسیر جدیدی که با ایران در حال گشوده شدن است، تأثیر نگذارد. دیدار پاتروشف از ایران مستقیماً نتیجه دیدار احمدی نژاد-مدودف در حاشیه اجلاس شانگهای بوده است.
2- پاتروشف در مذاکرات تهران آشکار سعی کرد تأکید کند که بسته ای با خود به همراه آورده است که مسائل متعدد دوجانبه، منطقه ای، بین المللی و هسته ای را در بر می گیرد و موضوع هسته ای فقط بخشی از آن است نه همه آن. می توان با قوت حدس زد که پاتروشف نمی خواست مذاکراتش در تهران هسته ای جلوه کند و در عوض اصرار داشت که بگوید این مذاکرات کاملاً راهبردی، کلان و نشان دهنده آغاز یک دوران جدید در روابط ایران و روسیه است.
شاید به همین دلیل است که پاتروشف طرح گام به گام را رسماً به ایران نیاورد و ارائه این طرح به دیدار صالحی- لاوروف موکول شد. ضمن اینکه مهم است توجه شود پاتروشف مسئول پرونده هسته ای ایران در دولت روسیه نیست و این پرونده در اختیار «سرگئی ریابکوف» معاون وزیر خارجه قرار دارد که نماینده روسیه در 1+5 هم هست.
3- بر خلاف مذاکرات با 1+5 که همواره در آن تأکید می شود رفع نگرانی ها در مورد برنامه هسته ای کانون و محور مذاکرات است، روس ها هیچ اصراری نداشتند مسئله اصلی دستور کار اصلی مذاکرات باشد. حتی شنیده ها حاکی از این است که روس ها برای موضوع همکاری فنی و علمی در موضوع هسته ای اهمیت بیشتری قائل بوده اند تا مسئله نگرانی در مورد غنی سازی.
4- مسئله بعدی این است که دیدار پاتروشف از تهران آشکارا نقطه شروع یک سلسله دیدارها و مذاکرات در مورد موضوع های متنوع میان ایران و روسیه خواهد بود. در واقع این تازه سفر اول است و مسافرت های بعدی به زودی از راه خواهد رسید. این نشان دهنده این است که روس ها تصمیم گرفته اند به نحو بسته ای با مسئله ایران برخورد کنند، نه به صورت تک سوژه ای.
5- و نهایتاً واضح است که روسیه با اعزام بیش از 18 مقام سیاسی، امنیتی و نظامی به تهران قصد ارسال یک پیام به واشنگتن را داشته است؛ پیامی که اکنون روسیه درصدد انتقال آن است، این است که دلایل جدیدی برای نزدیکی به ایران به وجود آمده که همزمان با بحرانی شدن روابط با واشنگتن منجر به بروز تغییراتی جدی در سیاست های راهبردی روسیه شده است.
البته نکات مهم دیگری نیز در این حرکت جدید روس ها قابل توجه است که بایستی از سوی این کشور مدنظر قرار گیرد، چرا که بدون در نظر گرفتن این نکات مهم، روس ها به هدف مورد نظرشان نخواهند رسید. سفر مقامات امنیتی و کارشناسان هسته ای روسیه به تهران در تاریخ پانزدهم آگوست 2011 را می توان نشانه ابتکار جدید در موضوعی کهن دانست. واقعیت این است که هرگاه آمریکا محدودیتی در برابر روسیه ایجاد می کند، مقامات روسیه از کارت ایران برای موازنه با آمریکا و جهان غرب بهره می گیرند! روسیه باید بداند منطق موازنه قوا در سیاست بین الملل، کارکرد خود را از دست داده است. آمریکا از الگوی حکمرانی جهانی استفاده می کند؛ الگویی که منطق موازنه قدرت را برنمی تابد. اگر روسیه واقعاً به سیاست توازن قوا می اندیشد، نیازمند توجه به متعهدان منطقه ای است؛ متعهدانی که از ابزار، انگیزه و اراده لازم برای مقاومت در برابر نظام مسلط جهانی برخوردار باشند. به هر اندازه کشورهایی مانند ایران در شرایط مبتنی بر سیاست موازنه ضعف قرار گیرند، طبیعی است که روسیه نخواهد توانست، موقعیت خود را در سیاست جهانی بازسازی کند. بازی با کارت ایران به تنهایی برای مقاومت در برابر هژمونی جهانی سودمند نخواهد بود. باید ایران به قابلیت ژئوپلیتیکی خود بازگردد. انجام تعهدات روسیه در تحقق چنین فرایندی برای دو کشور سازنده خواهد بود. واقعیت این است که ایرانی ها بنا به تجربه گذشته به انجام تعهدات از سوی روس ها بدبینند و این بد بینی جز با انجام تعهدات از سوی این کشور رفع نخواهد شد. قطعاً انجام تعهدات فی ما بین، به نفع منافع ملی هر دو کشور خواهد بود.