اندیشه سیاسى مسلمانان (بخش صد و نوزدهم)

* حکومت نبوی
از منظر نگاه عرفانی علامه فیض کاشانی، نبی شکل اعلای انسان کامل می باشد و انسان کامل به مثابه «روح عالم» است و عالم، جسد آن محسوب می شود. در واقع، همچنان که روح به تدبیر و تصرف جسد می پردازد، انسان کامل نیز به تدبیر و تصرف عالم می پردازد. انسان کامل از نظر فیض، دو نوع نبوت دارد:
الف- نبوت مطلقه که نبوت حقیقی حاصل در ازل و باقی تا ابد است و دارنده این مقام بر استعداد جمیع موجودات از حیث ذات و لوازمش اطلاع دارد و برحسب استعداد آنها حق هر کدام را ادا می کند. این مقام نبی، حاصل از ابنای ذاتی و تعلیم حقیقی ازلی است که فیض کاشانی از آن به «ربوبیت عظمی» و «سلطنت کبری» و از دارنده آن با القابی چون خلیفه اعظم، قطب اقطاب، انسان کبیر، آدم حقیقی، قلم اعلی، عقل اول و روح اعظم یاد می کند.
ب- نبوت مقیده که عبارت از اخبار حقایق الهیه مانند معرفت ذات حق تعالی و اسما و صفات ایشان و احکام الهی است که اگر با تبلیغ احکام و تأدیب اخلاق و تعلیم حکمت و قیام به سیاست نیز همراه شود «نبوت تشریعیه» نامیده می شود که مختص به مقام رسالت می باشد. در واقع مطابق با آنچه که فیض در کتاب «کلمات مکنونه» می گوید این نوع از نبوت، از جزئیات نبوت مطلقه بوده و غایتش به تدریج کامل می شود؛ یعنی اصل آن به حضرت آدم (ع) برمی گردد که بعد از ایشان با نبوت انبیای دیگر تکمیل شده و در نهایت، با نبوت پیامبر اکرم(ص) به کمال می رسد. از نظر فیض، غرض اصلی از انبعاث نبوت تشریعیه، آن است که عالم ملک در خدمت عالم ملکوت قرار گیرد، مخلوقات به سوی حق هدایت شوند و به قدر استعدادشان به سعادت قصوی برسند.
از دیدگاه فیض، تنها نبی است که از میان احکام پنج گانه حاکم بر وجود انسان (عقل، شرع، عرف، طبع و عادت) از کامل ترین و سالم ترین آنها برخوردار است، زیرا او مصداق حقیقی عقل کامل بوده و صاحب شرع کامل و طبع و عادت سالم می باشد. لذا حاکمیت او بر انسان ها از هر جهت اولی و مقدم است. سپس فیض در علم الیقین نتیجه می گیرد: «بنابراین، حکومت نبی بر انسان ها از هر فرد دیگری اولی است و تنها اوست که علاوه بر سیاست دنیوی و حفظ اجتماع ضروری انسان ها، به تدبیر امور معنوی و اخروی و اعتلای آن قادر است.» لذا این معنای کلام الهی است که می فرماید: «النبی اولی بالمومنین من انفسهم»، پیامبر(ص) در همه امور، چه دینی و چه دنیوی، اولی به مومنین است. از نظر فیض حکومت پیامبر گرامی اسلام(ص) که خاتم نبوت مطلقه و مقیده است، کامل ترین نوع حکومت می باشد. زیرا ایشان «خردمندترین مردم عالم» و شرع و آیین ایشان «بهترین و برترین شرایع» بوده و از سوی خداوند متعال برای «اقامه عدل و داد» انتخاب شده است.
پس از ختم نبوت، جامعه اسلامی بدون حکومت و امامت سامان نخواهد یافت، از این رو جز گروهی از مسلمانان (خوارج) همه فرق اسلامی در اصل ضرورت امامت و حکومت در جامعه اسلامی اتفاق نظر دارند و محل اختلاف شان، تعیین مصداق حکومت کنندگان است. فیض نیز بر ضرورت خلافت و امامت پس از پیامبر اکرم(ص) تأکید کرده، معتقد است که هر آنچه نبوت پیامبر(ص) را ضروری می سازد، ولایت جانشینان ایشان را نیز ثابت می کند، زیرا احتیاج به پیامبر(ص) و جانشینان وی به زمان خاصی اختصاص ندارد، بلکه در هر حالت و زمانی مسلمانان، علاوه بر کتاب و شریعت، نیازمند کسی هستند که عالم به کتاب و شریعت بوده و به اقامه دین در جامعه بپردازد. به اعتقاد فیض در کلمات مکنونه، ضرورت امامت همواره در فطرت عالم نهفته است، چرا که «دواعی مردمان متفاوت است و نیاز به کسی دارند که میان آنها حاکم باشد و آنها تحت اوامر او باشند.» و در یک کلام، اقامه دین در جامعه فقط با وجود امام عادل میسر است. در شماره آینده راجع به این نوع از حکومت (حکومت و امامت معصوم (ع)) از منظر فیض کاشانی سخن خواهیم گفت.