ریشه‌های بحران در افغانستان

فرزان شهیدی

افغانستان که در مهر ماه سال 1380 در معرض حمله نظامی آمریکا و متحدانش قرار گرفت، در حال حاضر شرایط دشواری را سپری می‌کند. به اعتقاد ناظران، بحران فعلی افغانستان برخاسته از مثلث شوم تروریسم، مواد مخدر و فساد اداری می‌باشد.

بحران امنیتی در افغانستان به ویژه در ماه‌های اخیر روند فزاینده‌ای را طی کرده است. در واکاوی علل ناامنی‌ها در افغانستان عوامل متعددی به چشم می‌خورد که برخی داخلی است و برخی ریشه در خارج مرزها دارد. در بعد داخلی، کندی در پروژه دولت‌سازی و ناکارآمدی دولت در ابعاد امنیتی و اقتصادی و نیز روند کند بازسازی از جمله علل تشدید بحران امنیتی در این کشور محسوب می‌شود. البته دولت کابل این ناکامی‌ها را بیش از همه به عدم همکاری آمریکایی‌ها و نیز کاهش کمک‌های بین‌المللی نسبت می‌دهد. صرف نظر از اسباب و علل، نتیجه آن است که کارآمدی دولت حامد کرزای زیر سوال رفته است. به طور طبیعی تداوم این وضعیت زمینه بی‌اعتمادی و اعتراضات عمومی را فراهم می‌سازد و برای نمونه در خرداد ماه سال گذشته، کابل شاهد یک تظاهرات اعتراض‌آمیز بود که با دخالت نیروهای امنیتی بیست تن جان باختند.

در بعد خارجی برای بررسی عوامل ناامنی باید به بازیگران اصلی صحنه افغانستان اشاره کرد که عبارتند از:‌ آمریکا، نیروهای ناتو، طالبان و پاکستان. هر یک از این عناصر به نحوی در تشدید ناامنی‌های افغانستان نقش دارند.

در حال حاضر اقدامات تروریستی عمدتا از سوی طالبان، اعضای شبکه القاعده و افراد حزب اسلامی «گلبدین حکمتیار» سازماندهی و اجرا می‌شود. طالبان از حمایت‌های پاکستان برخوردار بوده و عناصر آن عمدتا در مدارس دینی این کشور آموزش می‌بینند. طالبان که اواسط دهه هفتاد شکل گرفت و در سال 1375 کابل را تصرف کرد، در حمله نیروهای ائتلاف در سال 1380 سقوط کرد، اما بقایای طالبان به بازسازی خود روی آورده و اکنون بزرگترین تهدید را علیه امنیت و ثبات افغانستان شکل داده‌اند. آن گونه که سران طالبان اعلام کرده‌اند هدف این جنبش بیرون راندن نیروهای خارجی و سرنگونی دولت این کشور می‌باشد. طالبان با توجه به نارضایتی مردم افغان از دولت نیروهای ائتلاف، توانسته است بخش زیادی از آن‌ها را به خود جذب کند.

طالبان از بستر نارضایتی و بی‌اعتمادی مردم به حکومت جدید و نیز نیروهای غربی بهره برده و در صدد بازگشت به عرصه سیاسی و نظامی می‌باشد و این نگرانی وجود دارد که مردم افغان طالبان را علیرغم تندروی‌هایش به اوضاع بحرانی کنونی ترجیح دهند. این نگرانی آن جایی تشدید می‌شود که گفته شده طالبان قصد دارد از تندروی‌های گذشته تا حدی فاصله بگیرد تا پایگاه اجتماعی بیشتری در میان افغان‌ها بیابد.

چندی قبل جنبش طالبان، حملات خونین بهاری را خط مشی جنگی این گروه در سال جاری اعلام کرد و در نخستین گام با انجام حملات انتحاری، مین‌گذاری و قرار دادن مواد منفجره نزدیک به 20 سرباز خارجی را در جنوب افغانستان کشته و چندین نفر را زخمی کردند. گسترش دامنه فعالیت شورشیان در ولایات نیمروز، فراه، قندهار، قندز، خوست، لغمان، کاپیسا، هرات و غیره و عدم همکاری مردم با دولت در برخی مناطق باعث افزایش فعالیت ترورریستی در افغانستان شده است.

درجریان این فعالیت‌ها تلفات سنگینی طی دو سال گذشته تاکنون به مردم غیرنظامی، نیروهای دولتی و خارجی و شورشیان در افغانستان وارد شده است. طبق اعلام سخنگوی ریاست امنیت ملی افغانستان در سال گذشته بیش از 3000 نفر در افغانستان کشته شده‌اند که حدود 600 تن از آنان تنها در عملیات انتحاری جان باخته‌اند. متوسط کشته‌های سربازان ناتو در افغانستان نیز در هر هفته پنج نفر است که این رقم معادل تعداد کشته‌های سربازان روسی در دهه 1980 میلادی در افغانستان است. درگیری‌ها خصوصا در جنوب نیز به طور مداوم ادامه دارد که قربانیان آن نیروهای نظامی دولت کابل و نیروهای غربی و نیز مردم بی‌گناه افغان می‌باشند.

از دیگر عوامل ناامنی، عملکرد نادرست نیروهای غربی در افغانستان است. نیروهای غربی به رهبری آمریکا اواخر سال 2001 میلادی پس از سرنگونی حکومت پنج ساله طالبان در کابل، با هدف تامین امنیت، ایجاد صلح و مبارزه با تروریسم وارد افغانستان شده‌اند، اما در تحقق این اهداف توفیقی نداشته‌اند. شمار نیروهای خارجی 37 کشور در افغانستان کمتر از 40 هزار نفر است که 27 هزار نفر آنها، آمریکایی هستند. به رغم حضور نیروهای خارجی برای تحقق اهداف مزبور، شرایط امنیتی در برخی ولایات جنوبی، شرقی و غربی بهبود نیافته و به سمت شمال در حال گسترش است.

از طرفی پس از حضور نیروهای خارجی در افغانستان سطح زیر کشت مواد مخدر نسبت به زمان حاکمیت طالبان چندین برابر شده است.

براساس تازه‌ترین گزاشها که در آمریکا منتشر شده است، سطح زیرکشت خشخاش در سال زراعی گذشته با 61درصد افزایش به 6/172 هزار هکتار در افغانستان رسیده است. به تازگی میزان تولید تریاک این کشور، بیش از هفت هزار تن برآورد شده است. عدم جایگزین مناسب باعث افزایش کشت خشخاش شده است. در همین راستا اوضاع معیشتی افغانی‌ها بهبود نیافته و فقر و بیماری و محرومیت همچنان بر بسیاری از مناطق افغانستان سایه افکنده و زیرساخت‌های اقتصادی همچنان ویران است.

در کنار ناامنی و معضل مواد مخدر، افغانستان با مشکل فساد اداری هم مواجه است. دولت طی این مدت برای غلبه بر این معضل در دستگاه‌های دولتی قدم‌هایی برداشته، اما موفقیت چندانی کسب نکرده است. از سویی برخی محافل خبری از وجود یک مافیای اقتصادی در حکومت خبر می‌دهند که به چپاول کمک‌های بین‌المللی پرداخته و در قاچاق مواد مخدر ید طولایی دارند.

از دیگر موارد ناهنجاری می‌توان به عرضه مشروبات الکلی و گسترش مفاسد اخلاقی در افغانستان اشاره کرد. هر از گاهی نیروهای پلیس مقداری مشروبات الکی را از مهمانخانه‌ای کابل جمع‌آوری و تعدادی زنان خارجی را به اتهام اشاعه مفاسد اخلاقی از کشور اخراج می‌کنند. حضور جوانان در این قبیل واحدها زنگ خطری در جامع سنتی افغانستان است که سلامت بهداشت جامعه را تهدید می‌کند.

امنیت به عنوان یک مقوله حیاتی در توسعه و پیشرفت افغانستان نقش اساسی دارد، بدون امنیت دستیابی به توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری و آرامش و ثبات در این سرزمین امکان‌پذیر نخواهد بود. در صورت تحقق امنیت پایدار، افغانستان دیگر شاهد مثلث شوم تروریسم، مواد مخدر و فساد اداری نخواهد بود.

برای تحقق امنیت در افغانستان باید با عوامل ناامنی به مقابله پرداخت که به نظر می‌رسد اشغالگران غربی در راس این عوامل قرار گرفته و به دیگر مولفه‌های ناامنی دامن می‌زنند. این در حالی است که مردم افغان که روزی به نیروهای ائتلاف به عنوان فرشته نجات می‌نگریستند امروزه حضور اشغالگران را برنمی‌تابند و آن‌ها را عامل بسیاری از مشکلات خود قلمداد می‌کنند.