فرایند اشغال یک سرزمین (بخش دوازدهم)

رضا نقیبى
از جمله حکومت هایی که بر ویرانه های امپراتوری رو به احتضار مغولان هند پدید آمد، حکومت شیعی در ایالت «اود» هند بود. «اود» که نام خود را از «آیودیای باستانی» گرفته بود، از نظر جغرافیایی از شمال به نپال و ایالت «آگره» و از شرق به «گوراخپور» و «بنارس» و از غرب به «باریلی» و آگره و در نهایت از جنوب به «الله آباد» محدود می شد و میرمحمد امین بنیانگذار این حکومت در سال 1708 مقارن دوران حکومت بهادرشاه، از زادگاه خود نیشابور خراسان به هند مهاجرت کرد و در دوران امپراتوری «فرخ سیر» در شرایطی که سادات «بارهه» به ویژه «حسینعلی خان» و «عبدالله خان» دو صحنه گردان اصلی حکومت فرخ سیر به دنبال جذب افراد کارآمد به ویژه در میان شیعیان بودند، با عنوان «سعادت خان» فرصتی برای خودنمایی در عرصه تحولات هند پیدا کرد. روایت مشهور، حکایت از پایگاه اجتماعی نسبتاً بالای خانوادگی او دارد و به ویژه بر این نکته تأکید می کند که پدرش «میرزا نصیر» از خدمتگزاران نسبتاً حائز اهمیت بهادرشاه بوده و این جایگاه پدر، فرصتی پیش آورد تا «میرمحمد امین» ملقب به «سعادت خان» با استفاده از آن، پلکان ترقی را طی کند. این فرد حکومت شیعی «اود» را در هند تأسیس کرد و بنیانگذار این سلسله در هند می باشد.
البته ایرانیان زیادی قبل از «سعادت خان» و حتی در یک مورد، بعد از او در هند به تشکیل حکومت پرداخته اند که در این راستا می توان به تشکیل حکومت توسط «فتحعلی پیله ور اصفهانی» اشاره کرد. نامبرده متعاقب شورش بزرگ در سال 1857 م و زمانی که راجه منطقه «کمبایح» از ترس انگلیسی ها شهر را رها کرده بود، به کمک چند تاجر سرکه فروش و معدود مسلمانان آنجا، شهر را گرفت و حکومت کمبایح را تأسیس کرد.
بعد از مرگ مرموز سعادت خان (متعاقب تهاجم نادر به دهلی) برادرزاده و دامادش «میرزا محمد مقیم» که اندکی قبل از این تاریخ به هند آمده بود، باعنوان «صفدر جنگ» بر مسند نوابی اود نشست. او بر اثر شایستگی و لیاقتی که در آن دوران هرج و مرج مقارن تهاجم «احمدشاه ابدالی» حاکم افغانستان و قوم هندوی «ماراتا» از خود نشان داد، در کنار حکمرانی اود به وزارت امپراتور دهلی، یعنی «عالمگیر ثانی» هم برگزیده شد؛ بدین سان او به عنوان مهم «نواب وزیر» : که میان حکومت های محلی هند مشروعیت و امتیاز خاصی به او بخشید که حتی سعادت خان هم با وجود تلاش فراوان به آن نرسیده بود : نائل آمد؛ هر چند درگیر شدن او در تحولات سیاسی و نظامی هند، کمتر به او مجال داد تا به قلمرو اود بپردازد؛ با این همه، شهری بزرگ را برای پایتختی اود طراحی کرد و نام آن را به یاد روستایی نزدیک تربت حیدریه (زادگاهش) «فیض آباد» گذاشت؛ البته بعدها «آصف الدوله» نواده او چهارمین نواب، پایتخت را به شهر کهن «لکنهو» منتقل ساخت.
بعد از مرگ «صفدر جنگ» در سال 1745 م فرزندش شجاع الدوله جانشین او گشت. در این دوره بود که مناسبات «اود» با استعمار انگلیس و نماینده آن کمپانی هند شرقی وارد مرحله پرالتهاب شد. این کمپانی توسط حدود دویست سهامدار کوچک و بزرگ در ابتدای سده هفدهم با فرمان ملکه الیزابت تشکیل شده بود و دو هدف عمده را تعقیب می کرد: یکی تجارت با شرق و دیگری سلطه بر مناطقی که به قولی «بی صاحب» بود یا از طریق امتیازات یا خرید آنها به دست می آمد.