احزاب سیاسی ایران (بخش صد و بیست و هفتم)

هر گروهی، در جامعه پایگاهی دارد که در طول زمان دچار نوسان و دگرگون می شود. گروه های سیاسی -اجتماعی، برحسب فعالیت های شان، انتظاراتی را در جامعه به وجود می آورند. حال اگر بتوانند این انتظارات را برآورده سازند، پایگاه اجتماعی مناسبی خواهند داشت. در بحث پایگاه اجتماعی، مقوله هایی همچون: نقش، تحرک و طبقه اجتماعی بررسی می شود. در این قسمت، جایگاه اجتماعی نهضت آزادی و فعالیت آنها از ابتدا تاکنون مطالعه می شود. با بررسی پیرامون این تشکل و همچنین جست وجو در اسناد آن مشخص می شود، نهضت آزادی از یک سو در میان روشنفکران مذهبی و تحصیل کردگان داخل یا خارج و همچنین تکنوکرات ها و از سوی دیگر در میان افراد ملی گرا و علاقه مند به تاریخ کهن ایران نفوذ داشته است. خاستگاه این حزب، دانشگاه تهران و انجمن اسلامی آن و افراد تشکیل دهنده آن، از میان اساتید و دانشجویان دانشگاه ها، به خصوص دانشگاه تهران بوده اند. در میان طبقات اجتماعی که به این حزب گرایش دارند، می توان به برخی روشنفکران مذهبی، نویسندگان، دانشجویان، اساتید دانشگاه، تکنوکرات ها، روحانیان روشنفکر و ملی گرایان روشنفکر اشاره کرد.(1)
ساختار طبقاتی نهضت آزادی
ساختار طبقاتی نهضت آزادی از میان صدها صفحه اسنادی که از نهضت باقی مانده است و چند مطلب بنیادین، روشن می شود: یکی این که بیشتر اعضای این گروه، از طبقه اجتماعی متوسط جدید و قدیم بوده اند. البته کسانی همچون آقای بازرگان از طبقه اجتماعی بالا بودند.
دیگر این که اکثریت قریب به اتفاق اعضای نهضت آزادی دارای تحصیلات دانشگاهی بالا و آن هم ازدانش آموختگان در غرب، بودند. زمینه اجتماعی اعضای فعال نهضت آزادی نشان می دهد که 37 درصد آنها از حقوق بگیران طبقه متوسط جدید و 34 درصد از قشر سنتی بازار بوده اند. نزدیک به 80 درصد اعضای برجسته نهضت آزادی، تحصیلات دانشگاهی داشته که اکثریت قابل ملاحظه ا ی فارغ التحصیل رشته های علم تجربی بوده اند.(2)
اقشار تشکیل‌دهنده نهضت آزادی
نهضت آزاد ی، اعضا ی خود را از میان دانشگاهیان جذب کرد و با گذشت نیم قرن از زمان تأسیس، هنوز اعضای خود را از میان دانشجویان و دانشگاهیان جذب می کند. علت این امر آن است که استدلال هایی که نهضت آزادی درباره مسائل و موضوعات اسلامی به کار می برد، تنها در میان قشر تحصیل کرده خواهان دارد و اکثریت قریب به اتفاق مردم ایران که عقاید خود را از روحانیت، به عنوان کارشناسان دین گرفته اند، این استدلال ها را که بیشتر برگرفته از نوشته ها ی غرب است، قبول ندارند.
به هر حال، کانون فعالیت نهضت آزاد ی در دانشگاه هاست. اسناد نهضت آزادی نیز نشان می دهد که دانشجویان و دانشگاهیان بیش از هر قشر دیگری، مخاطب این گروه هستند. نهضت آزادی همواره کمیته ا ی به نام کمیته دانشجویان داشته که به دست دانشجویان اداره می شده است. این کمیته، از فعال ترین و پویاترین کمیته ها ی نهضت است که به مناسبت ها ی مختلف به خصوص شانزده آذر، روز دانشجو، برنامه های خاص دارد به عقیده نهضت آزادی، دانشجویان، آگاه ترین و فعال ترین قشری هستند که می توانند به مبارزه علیه استبداد هیئت حاکم ادامه دهند. از این رهگذر، هسته عملیاتی نهضت آزادی جذب نیرو از دانشگاه ها و مراکز آموزشی عالی است تا جایی که در زمان جنگ نیز از این امر غافل نبودند.(3)
نهضت آزادی پس از جنگ نیز به دانشگاه ها بیشتر توجه می کرد. این گروه با نفوذ در دانشجویان و رادیکال کردن آنها، توانست از آنان برا ی رسیدن به اهداف خود استفاده کند. نهضت آزاد ی از طریق برخی جریان های سیاسی، قدرت مانور بسیاری در دانشگاه ها به دست آورد. عمل گرایی سیاسی و احساس گرایی افراطی در دانشجویان از یک طرف، ضعف مبانی نظری و سفید بودن حافظه تاریخی دانشجویان، به فراخور سن شان و نیز ناآگاهی آنها از پیشینه نهضت آزادی از طرف دیگر، باعث شد محیط های دانشجویی و انجمن های اسلامی، هدف نهضت آزادی قرار گیرد. نهضت آزادی معتقد است دانشجویان به خاطر پرانرژی و رادیکال بودن، قادرند بر سایر اقشار جامعه اثر بگذارند و جنبش اجتماعی ایجاد کنند.
اعضای دستگیر شده نهضت آزادی و گروه های ائتلاف کننده با آنها، از جمله ملی مذهبی ها، در سال 1380، به نفوذ در جنبش دانشجویی اعتراف کرده اند. «امیر خرم» از اعضای نهضت آزادی می گوید: «نهضت، با ایجاد ارتباط با دانشجویان در دانشگاه ها ی مختلف، طبیعی بود که می توانست پایگاه خود را در میان یکی از تأثیرگذارترین اقشار اجتماعی تقویت کند؛ بدین وسیله ابزاری می شدند برای تقویت پایگاه اجتماعی نهضت.»(4)
حسین درویش ملا یکی دیگر از اعضا ی نهضت که از عناصر مرتبط با محیط های دانشجویی بوده است، استراتژی نهضت در خصوص دانشگاه ها را این گونه بیان می کند:
«دکتر یزد ی یک پیشنهاد دیگر هم داشت و آن تشکیل پارلمان دانشجویی بود؛ به این معنا که در هر شهر تمامی دانشجویان دانشگاه های مختلف آن شهر، یک انتخابات را تشکیل دهند و به همین ترتیب یک پارلمان دانشجویی در سراسر کشور به وجود آید.»(5)
نهضت آزادی همواره درصدد بوده است که با نفوذ و حضور اثرگذار در محیط دانشگاه، با تئوریزه کردن دیدگاه های خود، بستری برای رادیکال کردن دانشجویان فراهم کند تا هر زمان که لازم بداند از آنها استفاده کند.
علت این که نهضت بیشترین سرمایه گذاری را در دانشگاه ها می کند آن است که به احزاب خلق الساعه اعتقادی ندارد و معتقد است، احزاب موقت، افزون بر محدودیت های شان، دارای عقبه نیستند؛ در حالی که به گفته عزت الله سحابی از اعضای سابق نهضت و رئیس ملی مذهبی ها، دانشجویان دارای این ویژگی ها نیستند و می توانند از آنهاهمچون نیروی فشار از پایین برای عقب راندن جناح مقابل سود جست.(6) متأسفانه در دو حادثه مهم سال های اخیر، یعنی اغتشاشات تیرماه 1378و آشوب پس از انتخابات ریاست جمهوری 1388 نهضت آزادی و گروه های هم فکر او، بیشترین استفاده ابزاری را از دانشجویان و دانشگاهیان کرده اند.(7)
به هر حال، نهضت آزادی از همان ابتدای تأسیس، مخاطبان خود را روشنفکران طبقه جدید متوسط و نیز جامعه سنی شهرنشین طبقه متوسط قرار داد، زبان و کلام سیاسی بازرگان و دیگر اعضای نهضت آزادی، به لحاظ کیفیت، ظرافت و پیچیدگی مطلب، بیش از هر چیز می توانست برای افراد تحصیل کرده موثر باشد. ایدئولوگ های نهضت آزادی، از ابتدا بر این بوده اند که با چنین زبان و کلامی و با چنین قشری، قادر خواهند بود توازن سیاسی جامعه را به نفع خود برهم بزنند.
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.