احزاب سیاسى ایران (بخش صد و بیست و هشتم)

تأسیس نهضت با اندیشه مذهبی
مشخص شد که در اوایل دهه 1340 روی کار آمدن «کندی» رئیس جمهوری آمریکا منجر به اجرای برنامه هایی چون اصلاحات ارضی و آزادی های سیاسی از طرف رژیم پهلوی شد. در این فرصت، عده ای از اعضای جبهه ملی که اندیشه مذهبی داشتند و عقاید و احساسات مذهبی مردم را در 30 تیر 1331 و جمعیت فدائیان اسلام و تشییع جنازه آیت الله بروجردی دیده بودند، از جبهه ملی جدا شدند و نهضت آزادی ایران را بنا نهادند. موسسان این جمعیت، شیوه مبارزه خود با رژیم شاه را تمسک به راه های قانونی و پارلمانتاریستی اعلام کردند و با استفاده از خشونت و شیوه مبارزه مسلحانه برای مقابله و براندازی حکومت مخالف بودند. اعضای ارشد نهضت، پس از مخالفت با انجمن های ایالتی و ولایتی و همچنین انقلاب سفید شاه و ملت، دستگیر شدند و به زندان افتادند که تا سال 1346 همگی آزاد شدند و از آن پس، یعنی تا سال 1356، فعالیت سیاسی در خور ذکری از خود نشان ندادند.
شعار دفاع از آزادی و حقوق بشر
دومین برهه از فعالیت سیاسی نهضت آزادی پس از یک دهه سکوت، از سال 56 و همزمان با روی کار آمدن کارتر رئیس جمهور آمریکا بود. این دوران نیز به اوایل دهه 1340 شباهت داشت. نهضت این بستر را برای ورود به صحنه سیاسی مناسب دید، از این رو، با تشکیل جمعیت ایرانی دفاع از آزادی و حقوق بشر، حضور خود را در جامعه تشدید کرد. در این دوران، دفاع از حقوق و آزادی های سیاسی، انتخابات آزاد، حمایت از دولت آشتی ملی، ایجاد حکومت دموکراتیک و ... در دستور کار اعضای نهضت آزادی قرار گرفت. نهضت، در این برهه، سعی می کرد با سر دادن شعارهای یاد شده، توجه کشورهای دموکراتیک به خصوص کشورهای غربی و در رأس آنها آمریکا را به خود جلب کند.
تشکیل دولت موقت و دوقطبی‌سازی جامعه
سومین برهه از حیات سیاسی نهضت آزادی، با تشکیل دولت موقت و انتصاب مهندس بازرگان به نخست وزیری آغاز شد. این انتصاب برپایه ضرورت تاریخی صورت گرفته بود؛ چرا که روحانیان، تجربه و تمایلی برای به دست گرفتن قدرت نداشتند. در ضمن حضرت امام(ره) با ورود روحانیان به مناصب اجرایی مخالف بود. از طرف دیگر، در میان گروه ها و طیف های موجود آن زمان، نزدیک ترین گروه از نظر مذهبی، فکری و سیاسی به امام و گرایش های انقلابی، نهضت آزادی بود. پس از آنکه نهضت آزادی قدرت را به دست گرفت، شکاف سیاسی ـ عقیدتی عمیقی بر کشور حاکم شد؛ به گونه ای که جامعه به دو قطب اکثریت ـ اقلیت تبدیل شد؛ اکثریتی که خواهان ادامه راه انقلاب و اجرای احکام اسلام بودند و آنها امام، عموم مردم، نهادهای انقلابی و روحانیان و ... بودند و اقلیتی که می گفتند انقلاب دیگر تمام شده و چون کشور به آرامش نیاز دارد، نظام نباید هیچ گونه خشونتی به کار گیرد. در این دوران، هر کس سخنی می گفت که به کام دولت خوش نمی آمد، به دخالت در کار دولت و مزاحمت برای آن متهم می شد. سیاست مماشات دولت، کار را به جایی رساند که بعضی از استان های مرزی کشور از جمله کردستان، ساز جدایی از ایران را کوک کردند و ضدانقلاب تعدادی از شهرهای کشور را به اشغال خود درآورد. در این دوران، دولت موقت سیاست نزدیکی با آمریکا را نیز در پیش گرفته بود؛ آن هم آمریکایی که دشمن شماره یک ملت ایران محسوب می شد و در همه امور ایران دخالت می کرد.
اشغال لانه جاسوسی و استعفای دولت موقت
سرانجام تحمل انقلابیون به سر آمد و لانه جاسوسی آمریکا به همت دانشجویان پیرو خط امام اشغال شد. یک روز پس از این حادثه، دولت موقت استعفا داد. با نگرش به این دوره از فعالیت های سیاسی نهضت آزادی ملاحظه می شود که فاصله میان شعار و عمل نهضت بسیار بود. برای نمونه، حضرت امام بر دور بودن دولت از وابستگی حزبی تأکید کرد، اما بازرگان به بهانه قحط الرجال بودن در کشور، همه پست های مهم دولتی را به اعضای نهضت یا همفکران این گروه سپرد و بقیه مردم را در حکومت شرکت نداد. پس از استعفای دولت، تاکنون هیچ یک از اعضای نهضت آزادی در پست های اجرایی مشغول به کار نبوده اند. البته چند تن از اعضای ارشد نهضت در مجلس شورای اسلامی دوره اول حضور داشتند که بسیار تنش زا بودند.
رد صلاحیت نهضت آزادی توسط امام
اعضای نهضت آزادی پس از کناره گرفتن از دولت، از ولایت فقیه، انقلاب، مسئولان و جنگ تحمیلی به شدت انتقاد می کردند و در سخنرانی ها و مصاحبه ها و بیانیه های پی در پی، با بدترین الفاظ به مخالفت با نظام می پرداختند. سرانجام حضرت امام در سال 1366 صلاحیت آنها را در همه امور دولتی یا قانون گذاری یا قضایی رد کرد و ضرر آنها را از منافقان بیشتر دانست. در پی اظهارنظر حضرت امام، نهضت آزادی غیرقانونی اعلام شد. از این تاریخ، به مدت ده سال فعالیت سیاسی قابل ذکری از این گروه مشاهده نشد، البته به مناسبت های مختلف بیانیه هایی صادر می کردند، ولی انعکاس چندانی در جامعه نمی یافت.
از حیات مجدد تا تلاش برای براندازی نظام
چهارمین برهه از فعالیت سیاسی نهضت آزادی پس از دوم خرداد 1376 است. در این دوره، با توجه به شعارهای دولت خاتمی مبنی بر فضای باز سیاسی، نهضت بستر را مناسب یافت و با حمایت از برنامه های دولت آقای خاتمی و نزدیک شدن به گروه های موافق و نزدیک به او، همچون حزب مشارکت، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی، کارگزاران سازندگی و دفتر تحکیم وحدت، با برنامه ریزی هدفدار، شروع به طرح دیدگاه ها و نظرات خود در خصوص مسائل مختلف کشور کرد و در این راه به برخی از اهداف خود رسید. برای نمونه، اشخاصی که در میان این گروه ها در اوایل انقلاب، مخالف نهضت آزادی بودند، در این دوره موافق آن شدند و شعارها و موضع گیری های شان در مورد مسائل داخلی، از جمله آزادی های سیاسی، نظارت استصوابی، ولایت فقیه و ... یکی شد. به طور کلی نهضت آزادی در هشت سال ریاست جمهوری آقای خاتمی آزادانه به طرح دیدگاه های خود در مسائل سیاست داخلی و خارجی از طریق حضور در دانشگاه ها، شرکت در انتخابات از طریق صدور بیانیه و حمایت از کاندیداهای موردنظر، ارتباط با گروه های ضد انقلابی که از مشی مبارزاتی نهضت پیروی می کنند، پرداخت و در صدد بود از این طریق، حکومت دلخواه را به دست آورد. در این راستا در بعضی مواقع، پا را از مرز فعالیت سیاسی فراتر گذاشته، با هدف براندازی در حوادثی مثل حادثه کوی دانشگاه در تیرماه 1378و اغتشاشات آن شرکت کرد.
نهضت آزادی، در انتخابات نهم ریاست جمهوری نیز به صورت بی سابقه ای وارد میدان سیاست شد و با معرفی دو نفر از کاندیداهای دوم خردادی، سعی کرد فضای موجود را حفظ کند که در این امر موفقیتی حاصل نکرد. پس از آن، از سال 84 تا 88، نهضت آزادی با صدور بیانیه های مختلف و متعدد و ارتباط با گروه ها و احزاب داخل و خارج کشور، فضای کشور را بحرانی جلوه می داد و امیدوار بود که در سال 88 و در انتخابات دهم، آب رفته را به جوی بازگرداند. به همین جهت، در این انتخابات نیز به حمایت همه جانبه از کاندیداهای موردنظر خود پرداخت. اما پس از آن که کاندیداهای موردنظرش رأی نیاوردند، در حمایت از دیگر گروه های معترض، وارد اغتشاشات شد که نتیجه آن، دستگیری تعدادی از اعضای ارشد نهضت بود.
نهضت آزادی سعی می کند با نفوذ در محافل علمی و سیاسی کشور، حکومت ایران را بحرانی جلوه دهد و با ارائه دیدگاه های سیاسی در خصوص اداره کشور، خود را همچون آلترناتیوی مناسب در داخل و خارج کشور مطرح کند تا بدین گونه، حکومت را در دست گیرد.