روسیه با گاز قلب اروپا را تسخیر می‌کند

رضا اشرفى
رئیس جمهور روسیه و صدر اعظم آلمان در شهر «لوبمین» آلمان، شیر بخش اول خط لوله جریان شمالی را باز کردند تا گاز روسیه برای اولین بار به طور مستقیم وارد اروپا شود. اولین پیام این توافق را کشورهای نفع برنده از خط لوله ناباکو به خصوص ترکیه و جمهوری آذربایجان دریافت می کنند که در صدد هستند با انتقال گاز از این راه، نقش و جایگاه سیاسی خود را در میان کشورهای اروپایی افزایش دهند. دومین پیام آن، نیز به گوش آمریکا می رسد که همواره سعی دارد با تزریق شرکت های خود در منطقه خزر و مشارکت در استخراج انرژی آن از نقش انرژی روسیه در منطقه بکاهد. در حالی که روسیه در کنار خط لوله جریان شمالی و جریان جنوبی پروژه های دیگری نیز برای انتقال انرژی خود به اروپا در نظر دارد که این مسئله، هم می تواند در روابط این کشور با اتحادیه اروپا تأثیر بگذارد و هم اینکه وابستگی این کشورها را در زمینه انرژی به روسیه افزایش دهد. بزرگ ترین مزیت روسیه برای جلو افتادن از خط لوله ناباکو این است که در خط لوله ناباکو کشورهای مختلفی دخیل بوده و گمانه زنی برای افزایش دیگر کشورهای دارنده گاز ادامه دارد. با توجه به مسائل بین المللی در این دوره، هر تحولی در منطقه می تواند بر ناباکو تأثیر بگذارد. به عنوان نمونه، تمایل چند سال پیش ترکیه برای عادی سازی روابط با ارمنستان باعث شد تا جمهوری آذربایجان از سیاست های منطقه ای آنکارا فاصله بگیرد. این در حالی است که ترکیه برای تأمین و انتقال گاز به اروپا به شدت نیازمند منابع جمهوری آذربایجان است. فاصله گرفتن باکو از آنکارا به همراه دیگر مسائل منطقه ای باعث شد تا ترکیه، سیاست عادی سازی روابط با ارمنستان را پس بگیرد، اما روسیه در انتقال خطوط لوله گاز با چنین مشکلاتی مواجه نیست.
اگر چه مشکلاتی را به همراه دارد که جنس آن متفاوت است، اما برای تأمین گاز تنها از منابع خودش استفاده می کند. این مزیت باعث شده تا گاز روسیه به طور مستقیم از طریق خط لوله جریان شمالی به کشور آلمان و از آنجا به دیگر کشورهای اروپایی مثل انگلیس، هلند، فرانسه و دانمارک برسد. این خط گازی که 22/1 کیلومتر طول دارد منابع گازی روسیه را از بستر دریای بالتیک، دریای سیاه و منطقه بالکان به اروپا منتقل می کند. 51 درصد سهام این پروژه در اختیار شرکت بزرگ روسی گاز «پروم» قرار دارد. شرکت های آلمانی «وینترزحال هولدینگ» و «ای. ان رهرگاز» هر کدام با 5/15 درصد، شرکت فرانسوی «جی دی اف سوئیز» و همچنین شرکت «گسوین» هلندی با 9 درصد سهام در این پروژه مشارکت دارند. خط لوله جریان شمالی در بخش اول انتقال خود قادر است 5/27 میلیارد متر مکعب گاز را به اروپا رسانده و گاز 26 میلیون خانوار را در این منطقه تأمین کند. اولین توافق این پروژه از سوی «گرهارد شرودر» و «ولادیمیر پوتین»، صدراعظم و رئیس جمهور وقت آلمان و روسیه در سال 2005 انجام شد. شرودر حتی پس از واگذاری صدراعظمی آلمان، پستی در هیئت ریاست پروژه جریان شمالی گرفت تا اثبات کند که قویاً از این طرح حمایت می کند. جریان شمالی به شدت با مخالفت هایی از سوی کشورهای حوزه بالتیک به خصوص اوکراین و لهستان قرار دارد. به این دلیل که این پروژه با دور زدن کشورهایی مثل روسیه سفید، اوکراین و لهستان از طریق دریا به طور مستقیم به آلمان رسیده است. بر این اساس اوکراین که تا کنون 80 درصد گاز انتقالی روسیه به اروپا را ترانزیت می کرد کم کم می تواند از دور خارج شود. لهستان نیز بسیار علاقه داشت تا با عبور این خط لوله در منابع مالی و چانه زنی های سیاسی آن سهیم باشد؛ امری که مسکو با تجربه گازی ترانزیت اوکراین آن را دور زد.
البته فنلاند و سوئد نیز به شکل کم رنگ تری با طرح جریان شمالی مخالف هستند که عمده مخالفت آنها به خاطر مسائل و خطرات احتمالی در زمینه های زیست محیطی است. در هر صورت جریان شمالی با پشت سر گذاشتن همه مشکلات به نتیجه نهایی رسیده است. ولادیمیر پوتین که انتظار می رود به زودی در جایگاه ریاست جمهوری روسیه قرار بگیرد به شدت از پروژه جریان جنوبی نیز حمایت می کند که انتظار می رود این خط لوله نیز به زودی گاز روسیه را به بخش های دیگر از اروپا برساند تا ناباکو و هر طرح احتمالی دیگر بیش از این به کما برود. روسیه به عنوان امپراتور انرژی منطقه در هر صورت تلاش می کند تا در این زمینه اروپا را به عنوان بخشی از بدنه غرب، زیر چتر خود بگیرد. اروپا نیز به شدت نیازمند این انرژی است چون به راحتی نمی تواند به دیگر طرح های منطقه تکیه کند. ناباکو بزرگ ترین طرح جایگزین است که احتمال داده می شود اولین بخش آن در سال 2014 به نتیجه برسد. به هر حال روسیه در این طرح نشان داد که چگونه می تواند از منابع زیرزمینی خود استفاده های سیاسی بکند.