احزاب سیاسی ایران (بخش صد و سی و دوم)

به موازات تشدید اختلافات درون جامعه روحانیت، سه تن از اعضای شورای مرکزی این تشکل به نام های مهدی کروبی، سید محمود دعایی و حیدرعلی جلالی خمینی احساس کردند که امکان همکاری با سایر اعضا در تشکلی واحد از بین رفته است. بر این اساس در 29 اسفند 1366 که مصادف با پایان عمر مجلس دوم شورای اسلامی و در آستانه انتخابات سومین دوره مجلس بود، افراد مذکور با نظر مساعد رهبر کبیر انقلاب اسلامی، امام خمینی(ره) تشکل «روحانیون مبارز تهران» که بعدها به «مجمع روحانیون مبارز» معروف شد را به همراه تعداد دیگری از روحانیون از جمله برخی اعضای دفتر امام(ره)، تأسیس کردند.
موسوی خوئینی ها از اعضای موسس روحانیون مبارز طی مصاحبه ای با روزنامه کیهان که آن زمان زیر نظر سیدمحمد خاتمی دیگر عضو موسس مجمع اداره می شد، پیرامون تأمین نشدن نظرات نیروهای انشعابی در جامعه روحانیت و غیرممکن بودن همزیستی و فعالیت در آن تشکل به علت اختلاف سلیقه ها و مواضع چنین می گوید: «ممکن است سوال شود آیا نقطه نظرات شما [روحانیون مبارز] را تشکیلات جامعه روحانیت مبارز تأمین نمی کرد که نیاز به این تشکل جدید روحانی پیدا شد؟ که باید در جواب عرض کنم، همین طور است، آن جمع [روحانیت مبارز] در بسیاری از موارد سلیقه ها و مواضعی دارند که مورد قبول روحانیون مبارز نیست و لزوماً برای بیان مواضع خودمان ناگزیر به تشکیل جمع دیگری شده که مواضع و نقطه نظرات از طریق آن جمع تأمین شود.»(1)
با توجه به اختلافات یاد شده، آقایان دعایی، کروبی و جلالی خمینی، تقریباً در طول سال 1366 از شرکت در جلسات شورای مرکزی جامعه روحانیت امتناع کردند و مجزا و مستقل از جامعه روحانیت، با تعداد دیگری از روحانیان طی نشست های متعدد، مقدمات تأسیس تشکل سیاسی «روحانیون مبارز» را فراهم کردند.
اسدالله بیات از اعضای موسس این تشکل روحانی، محتوای مسائل مطروحه در یکی از جلسات را چنین بیان کرد: «... این جلسات آن قدر گرم و آتشین بود... در آن از آقای جلالی خمینی دعوت کردیم و از آقای دعایی هم دعوت کردیم. ما هسته اولیه را به وجود آوردیم، گفتیم خوب اولاً اسم آن چه باشد. مضافاً بر اینکه حالا ما داریم اینجوری فکر می کنیم، قضیه را باید به امام برسانیم.»(2)
اعضای موسس روحانیون مبارز از آنجا که فلسفه تشکل خود را استمرار خط امام می دانستند،(3) قبل از اعلام موجودیت رسمی ابتدا از طریق حاج احمدآقا و سپس با مراجعه حضوری موافقت شفاهی امام(ره) را برای راه اندازی تشکل جدید روحانی أخذ کردند.(4)
به دنبال کسب اجازه شفاهی از امام(ره)، هجده روز قبل از برگزاری انتخابات سومین دوره مجلس شورای اسلامی، اعضای موسس تشکل روحانی «روحانیون مبارز تهران» در بیانیه 29 اسفند1366 که در اول فروردین 1367 منتشر شد، ضمن اعلام استقلال از جامعه روحانیت، موجودیت خود را چنین اعلام داشت: «در آستانه انتخابات سومین دوره مجلس شورای اسلامی، گروه های بسیاری به نامزد کردن کاندیداهای گوناگون اقدام کرده اند و روحانیون مبارز تهران که دردها و آلام امت انقلابی مان را برای بار دیگر در آیینه پیام حرکت آفرین امام دیده است، از این موقعیت استفاده کرده و به توضیح نقطه نظرات خود در قبال ضروریات این مرحله از انتخابات اقدام می کند.»(5)
در این بیانیه دفاع از محرومان و مستضعفان، پشتیبانی از نهادهای اجرایی پیرو خط امام(ره) و اقتدار بخشیدن به مجلس با انتخاب صحیح نمایندگان، عمده ترین اهداف این جمع تازه تأسیس برای حضور فعال در انتخابات مجلس سوم شورای اسلامی بیان گردید.(6)
نام امضاکنندگان این بیانیه که بنیان گذاران اولیه تشکل روحانی «مجمع روحانیون مبارز» محسوب می شوند عبارتند از:
1- محمدعلی انصاری 2- حیدرعلی جلالی خمینی 3- سیدمحمدعلی ابطحی4- سیدسراج الدین موسوی 5- محمدحسن رحیمیان 6- مهدی کروبی 7- سیدمهدی امام جمارانی 8- حسن صانعی 9- سیدمحمد موسوی خوئینی ها 10 - علی اکبر آشتیانی11 - سیدحمید روحانی 12- اسدالله کیان ارثی 13- محمدرضا توسلی 14- مجید انصاری 15- محمدعلی نظام زاده 16- سیدمحمد خاتمی 17- سیدمحمد هاشمی 18- سیدتقی درچه ای 19- اسدالله بیات 20- هادی غفاری21- محمدعلی رحمانی 22- صادق خلخالی 23- رسول منتجب نیا.
پس از اعلام استقلال «روحانیون مبارز» از «جامعه روحانیت مبارز» و ایجاد شدن شبهه برای شخصیت ها، مقامات سیاسی و مردم، پیرامون مشروعیت تشکل تازه تأسیس، برخی شخصیت های طراز اول روحانیون مبارز ضمن مصاحبه های مطبوعاتی «موافقت امام» با راه اندازی و فعالیت روحانیون مبارز را دلیل مشروعیت آن بیان کردند. به عنوان نمونه مهدی کروبی از شخصیت های منشعب از جامعه روحانیت مبارز و عضو برجسته و موسس مجمع که پس از مدت کوتاهی به عنوان دبیر کل مجمع روحانیون مبارز انتخاب شد، طی مصاحبه ای با روزنامه «کیهان»، ضمن مثبت ارزیابی کردن اصل انشعاب، با اشاره به اصل اسلامی «شرح صدر» و لزوم احترام به سلیقه ها و روش های فکری دیگران که سنت «دعوای طلبگی» را در حوزه های علمیه ایجاد کرده است، تحولات جامعه روحانیت مبارز تهران را که سبب ایجاد مجمع روحانیون مبارز تهران گردیده بود، در شمار سنت های مقدس حوزه های علمیه نام برد و به طور کلی علت این تحول را حساسیت در قبال مسائل اصلی انقلاب، نظام جمهوری اسلامی و آرمان های حضرت امام اعلام کرد. وی در پایان این مصاحبه با دو تذکر، جایز بودن و مشروعیت شکل گیری تشکل روحانیون مبارز را مورد تأکید قرار داد: «یک اینکه وقتی ما به ضرورت اعلام استقلال رسیدیم، رضایت حضرت امام از این حرکت برای مان یک شرط اساسی محسوب می شد که بحمدالله در این زمینه رضایت حاصل شد.
دوم آنکه این کار ما هیچ منافاتی با حفظ و تداوم صمیمیت و دوستی با آقایان ندارد و علی رغم وجود اختلافات سلیقه ای و پاره ای اختلافات فکری، صمیمیت و برادری ما هیچ لطمه ای نخواهد دید.»(7)
پس از اعلام موجودیت روحانیون مبارز، تعدادی از شخصیت های روحانی غیر عضو جامعه روحانیت و دلسوز انقلاب، با اعتقاد به اینکه آثار منفی انشعاب مجمع روحانیون پایگاه اجتماعی و شأن هدایت گری و اصلاح گری مجموعه روحانیت را تحت الشعاع قرار خواهد داد، اقداماتی برای پیشگیری از شکل گیری این تشکل انجام دادند. به عنوان نمونه اسدالله بیات چنین می گوید: «آقای مشکینی و اینها فهمیدند که ما به دنبال این قضیه هستیم ناراحت شدند. آمدند رفتند خدمت امام(ره) که تقریباً نگذارند این مجمع شکل گیرد، یکی هم وزیر اطلاعات که آقای ری شهری بود؛ آقای ری شهری هم رفت خدمت امام(ره) و خطرات این قضیه را خدمت امام(ره) گفت که باز هم امام(ره) همین تعبیر را گفت، نه تشکل دیگری از روحانیت باشد، این اختلاف نیست.»(8)
به هر حال در 18 فروردین 1367 در فضای شک و تردید پیش آمده، انتخابات سومین دوره مجلس شورای اسلامی برگزار شد. در این دوره از انتخابات، مجمع روحانیون مبارز با بهره گیری از شعارهای «جنگ فقر و غنا»، «اسلام ناب محمدی و اسلام آمریکایی» و «حمایت از محرومین و مستضعفان» که از سوی حضرت امام اعلام شده بود توانست اکثریت کرسی های نمایندگی شهر تهران را از آن خود سازد.(9)
به رغم اعلام بنیان گذاران روحانیون مبارز و تأکیدات مکرر آنها طی مصاحبه های مختلف بر أخذ موافقت شفاهی حضرت امام(ره) با تأسیس این تشکل، شبهات و سوالات مختلف درباره مشروعیت آن همچنان جریان داشت، تا آنکه با اعلام نظر کتبی حضرت امام(ره) مجمع روحانیون از مشروعیت برخوردار شد. بر این اساس امضاکنندگان بیانیه 29 اسفند 1366 روحانیون مبارز، در حالی که موفقیت نسبی در انتخابات دوره سوم مجلس شورای اسلامی کسب کرده بودند، به همراه پنج نفر دیگر، در 25 فروردین 67 با نوشتن نامه ای به محضر امام خمینی(ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامی خواستار اعلام نظر حضرت امام(ره) درباره تشکل خود شدند. بنیانگذار جمهوری اسلامی نیز، همان روز موافقت کتبی خود را با شروع فعالیت روحانیون مبارز اعلام داشت. (10)
به این ترتیب با تولد مجمع روحانیون مبارز در نیمه دوم دهه 1360 مرزبندی جدیدی بین مجموعه نیروهای سیاسی ایجاد شد.
پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.