حلقه‌های جدید در مدار اسلامگرایی

رضا اشرفى
با شروع قیام های منطقه، موج اعتراضات به مراکش نیز رسید؛ اما پادشاهی این کشور با تغییراتی هر چند اندک از تشدید اعتراضات کاست و آن را در قالب انتخابات فروخواباند. عمده این تغییرات در قدرت یافتن بیشتر پارلمان نمود پیدا کرد که تا پیش از این در اختیار پادشاه بود. به هر ترتیب از زمان آغاز اعتراضات و انقلابات خاورمیانه، اولین انتخابات پارلمانی نظام پادشاهی کشور مراکش که از آن با عنوان مغرب نیز یاد می شود، برگزار شد که در آن اسلامگرایان برای نخستین بار توانستند اکثریت کرسی ها را از آن خود کنند. اگرچه اکثریت مطلق جمعیت 35 میلیون نفری این کشور را مسلمانان تشکیل می دهند؛ اما آنها هیچ گاه نتوانستند در قدرت و نظام سیاسی کشور تأثیرگذار باشند. این در حالی است که طی 12 قرن گذشته دین همواره آمیخته ای از نظام سیاسی مراکش بود، با این تفاوت که قدرت هیچ گاه در اختیار مردم و اسلامگرایان نبود و همواره پادشاه آن را ملک شخصی خود قلمداد می کرد؛ اما در انتخابات اخیر حزب اعتدال و توسعه در مراکش موفق شد 107 کرسی از 395 کرسی پارلمان را به خودش اختصاص دهد.
 در این میان حزب حاکم استقلال به رهبری «عباس الفاسی»، نخست وزیر مراکش، 60 کرسی، حزب لیبرالیست تجمع ملی آزادگان 52 کرسی، حزب دموکراتیک اصالت و هم عصری 47 کرسی و حزب اتحاد سوسیالیست گروه های مردمی به عنوان بزرگ ترین حزب چپ گرای مراکش 39 کرسی را از آن خود کرد. این تقسیم بندی آرا و کرسی ها به این معنا است که حزب اسلامگرای مراکش برای تشکیل دولت باید دولتی ائتلافی تشکیل دهد. رهبر حزب استقلال از پیروزی اسلامگرایان حمایت کرده و آن را نشانه ای از دموکراسی در کشور خوانده است. عمده ترین دلیل پیروزی اسلامگرایان در مراکش به خاطر باز شدن نسبی فضای سیاسی در این کشور است که متأثر از قیام ها و انقلاب منطقه خاورمیانه است. مراکش نیز همانند دیگر کشورهای شمال آفریقا و برخی از کشورهای خاورمیانه با تحولات ابتدای سال 2011 روبه رو شد و مردم از 18 اسفند سال 89 طی 17 روز به خیابان ها آمده و علیه حاکمیت دست به تظاهرات زدند. پس از این موضوع دولت مراکش دست به اصلاحاتی زد که بیشتر از همه در قانون اساسی و افزایش قدرت پارلمان خود را نشان داد. این تغییرات باعث شد تا فضای سیاسی کشور نسبت به گذشته کمی بازتر شده و سهم مشارکت واقعی مردم در مراکش افزایش پیدا کند.
یکی از عمده ترین دلایل روی کار آمدن اسلامگرایان در مراکش به خاطر همین فضای باز سیاسی و مشارکت مردم در انتخابات است که البته هنوز راه طولانی در تغییر سیستم سیاسی دارد. اسلامگرایان پیش از این نیز در انتخابات پارلمانی شرکت می کردند؛ اما به دلیل نفوذ حاکمیت و بسته بودن فضای سیاسی نمی توانستند به موفقیت های چشمگیری دست پیدا کنند. به ویژه که مردم نیز استقبال چندانی برای شرکت در انتخابات نشان نمی دادند. حزب اعتدال و توسعه ای که امروز پیروز انتخابات لقب گرفته در سال 1997 هشت کرسی، سال 2002، 42 کرسی و در سال 2007، 47 کرسی را در پارلمان به دست آورد. این موضوع نشان می دهد که هرچه فضای سیاسی مراکش بازتر شود استقبال مردم برای مشارکت در انتخابات افزایش یافته و اسلامگرایان نیز نقش فعال تری پیدا می کنند. در حال حاضر نیز تنها 54 درصد از جمعیت واجد شرایط در انتخابات پارلمانی شرکت کرده اند که البته نسبت به انتخابات گذشته حدود 10 درصد افزایش داشته است.
یکی از عمده ترین دلایل مشارکت 54 درصدی مردم مراکش به این خاطر است که آنها معتقدند مراکش هنوز به اصلاحات بیشتری نیاز دارد. در اعتراضات 17 روزه اسفند ماه سال گذشته محمد ششم که خانواده وی از 350 سال گذشته قدرت را در این کشور در دست دارد، با تغییر قانون اساسی موافقت کرد که نخست وزیر از میان برنده انتخابات پارلمان انتخاب شود در حالی که تا پیش از اعتراضات و انقلاب های خاورمیانه و گسترش یافتن اعتراضات به خیابان های مراکش چنین مسئله ای امکان پذیر نبود.
اگرچه تغییرات قانون اساسی در همه پرسی ملی رأی آورد؛ اما به نظر می آید هنوز نتوانسته همه خواسته های مردمی را برآورده کند. بنابراین میزان مشارکت همچنان در سطح پایینی قرار داشته و همین عامل باعث شده تا اسلامگرایان نتوانند در پارلمان به اکثریت مطلق دست پیدا کنند. چون بخش زیادی از مردم مسلمان هنوز به خواسته های خود دست پیدا نکرده اند؛ اما در این بین موضوع مهم نوع مواجهه حاکمان مراکش با اعتراضات مردمی است که برخلاف دیگر کشورهای منطقه همچون مصر، لیبی، بحرین، یمن، عربستان، اردن و ... به سهیم شدن شهروندان در حاکمیت و کاهش محدوده قدرت خود رضایت دادند تا فضای کشور رنگ خشونت نگیرد. اکثریت کشورهایی که در شمال آفریقا، خاورمیانه و حوزه خلیج فارس دست به چنین کاری نمی زنند به این دلیل است که می دانند با عقب نشینی و سهیم کردن مردم در قدرت، دست اسلامگرایان را در عرصه سیاسی باز خواهند گذاشت؛ رویکردی که پیش از مراکش در انتخابات تونس و پس از آن در انتخابات مصر خود را نشان داده است.
در مراکش اگر چه در حال حاضر قدرت نظامی، امنیتی و مذهبی همچنان در دست محمد ششم است، اما اسلامگرایان امیدوار هستند که با این پیروزی بتوانند مسیر اصلاحات و فضای سیاسی کشور را بیش از این باز کرده و زمینه های لازم را برای دموکراسی بیشتر فراهم کنند. از این رو این انتخابات دروازه ورود مراکش به محدود کردن قدرت حاکم و فراهم آوردن زمینه برای مردم سالاری ای است که گرایش های دینی و اسلامی در آن حرف اول را می زند. لذا مراکش را می توان حلقه جدید در مدار اسلامگرایی دانست که در آینده ابعاد گسترده تری به خود خواهد گرفت.