احزاب سیاسی ایران (بخش صد و سی و ششم)

1- آثار مثبت
می توان گفت که تأسیس مجمع روحانیون مبارز لااقل سه اثر مثبت در پی داشت:
الف. سازماندهی رقابت سالم سیاسی بین تشکل‌های روحانی
از آثار مثبت شکل گیری مجمع روحانیون مبارز، ایجاد دو تشکل روحانی با دو روش و سلیقه متفاوت در جامعه بود. با این اقدام، گرایش ها و سلیقه های مختلف در بین روحانیون مبارز، تشکیلاتی و ساماندهی شد و با افزایش قدرت انتخاب مردم در صورتی که نوعی خستگی و رنجش خاطر از حیث یکنواختی در روش های یک جریان روحانی در میان مردم پیش آید با انتخاب جریان و تشکل روحانی دیگر به عنوان آلترناتیو، از گرایش آنان به سوی جریانات و تشکل های سیاسی غیرخودی جلوگیری می شود. در نتیجه، روحانیان به عنوان مصلحان اجتماع همچنان در صحنه هدایت گری اجتماعی باقی می مانند.
البته تأسیس مجمع روحانیون مبارز، در صورتی که طبق مبانی اولیه مدیریت می شد ، می توانست در کنار جامعه روحانیت مبارز فواید نظام های دو حزبی اجماعی را برای جمهوری اسلامی به ارمغان بیاورد.
در این صورت با اشتراک در مبانی و اصول، دو جریان، سلیقه های متفاوتی را برای اداره کشور ارائه می کنند و با وجود این انعطاف، قدرت انتخاب مردم بالاتر می رود، اما مواضع مجمع روحانیون مبارز در فتنه 1388 تغییر کرد و آن ناشی از یک دگرگونی گسترده بود که البته ریشه در سال های پیش از آن داشت.
ب. کنترل و نظارت بر عملکرد رقیب
اثر دیگر اعلام موجودیت مجمع روحانیون مبارز در کنار جامعه روحانیت مبارز علاوه بر رقابت برای ابراز وجود، عملیاتی ساختن دیدگاه ها برای اداره کشور و تلاش برای کنترل رقیب و نقد عملکرد کسانی بود که در لایه های مختلف حاکمیت راه یافته اند. این امر زمینه ساز نظارت تشکل رقیب بر جریان حاکم می شود و تشکل حاکم به ضعف ها و آسیب های احتمالی واقف می شود که در کل به نفع نظام جمهوری اسلامی تمام می شود.
ج. آزادی اظهارنظر و بیان عقیده
اثر مثبت دیگر موافقت امام خمینی با تشکیل مجمع روحانیون مبارز، اثبات وجود آزادی اظهار نظر و بیان عقیده در نظام جمهوری اسلامی است. این اقدام نشان داد که حتی کسانی که عضو نهادی مانند نهاد روحانیت هستند، با وجود اشتراک در مبانی فکری و اصول، برای اظهار عقیده مستقل خود آزاد هستند و ناچار به تبعیت از یک تشکل نیستند.
2- آثار منفی
در مقابل اثرات مثبت، شکل گیری مجمع روحانیون مبارز، تبعات زیانباری نیز در سطح جامعه اسلامی ایران بر جای گذاشت که مهم ترین آنها در ادامه بررسی خواهد شد.
الف. پیدایش ذهنیت منفی نسبت به جامعه روحانیت مبارز
اولین و مهم ترین اثر منفی راه اندازی مجمع روحانیون ایجاد ذهنیت منفی نسبت به جامعه روحانیت بود. از آنجا که مجمع در آستانه سومین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی اعلام موجودیت کرد، ماهیت فعالیت های انتخاباتی اقتضا می کرد برای پیشی گرفتن از رقیب، از موقعیت ها و سوژه های تبلیغاتی پیش آمده نهایت بهره برداری از سوی طرفین صورت پذیرد.
بر این اساس تشکل جدید (مجمع) ضمن بهره برداری از فرصت پیش آمده در بدو شروع فعالیت خود با ارائه تحلیل هایی مبتنی بر تفسیر به رأی از برخی سخنان امام(ره) در پیام حج 1366، جامعه روحانیت مبارز را از مصادیق اسلام آمریکایی معرفی کرد.
آیت الله مهدوی کنی، دبیر کل جامعه روحانیت مبارز، در آستانه انتخابات دوره چهارم مجلس شورای اسلامی در آذرماه 1370، چنین مطرح می کند:
«در آن وقت آقایان آمدند و مسئله اسلام آمریکایی را که حضرت امام مطرح فرموده بودند به عنوان علت انشعاب از جامعه روحانیت در مصاحبه های خود در روزنامه ها مطرح کردند و اسلام ناب محمدی را به خود و هواداران شان اختصاص دادند و مصاحبه با توجه به موقعیت طوری تنظیم شده بود که اذهان عمومی را نسبت به ما [جامعه روحانیت مبارز]مشوش می کرد؛ به خصوص آنکه حضرت امام در پاسخ نامه انشعابیون، روند انشعاب را با اطلاع و موافقت خود اعلام فرمودند. گرچه بعداً کاملاً معلوم شد که مقصود ایشان از این روند، تأیید این اتهامات نبود ... آقایانی که از ما انشعاب کردند، در مصاحبه ها مسائلی را بیان فرمودند که ما در مقام پاسخ برنیامدیم. در آن مصاحبه ها اسلام ما اسلام آمریکایی معرفی شد، تمام دوستداران و طرفداران ما هم از این انگ بی بهره نماندند، نه فقط جامعه روحانیت، آمریکایی شد، بلکه قشر عظیمی از روحانیون سراسر کشور آمریکایی معرفی شد.»(1)
از جمله این مصاحبه ها باید به سخنان سیدمحمد موسوی خوئینی ها از اعضای شورای مرکزی مجمع روحانیون مبارز اشاره کرد که در مصاحبه ای با روزنامه کیهان در 12 اردیبهشت 1367 در آستانه دومین مرحله انتخابات مجلس سوم شورای اسلامی گفت: «همه موضع ما این است که ما می خواهیم طرفدار اسلام ناب محمدی باشیم و علیه اسلام آمریکایی بجنگیم. مهم این است که اسلام آمریکایی را بشناسیم. اولین سوال که مطرح می شود این است که آیا حضرت امام که این نکته را فرموده اند، آیا در کشور ما خطر ظهور و نشر اسلام آمریکایی هست یا نیست؟ یا اینکه حضرت امام این جمله را فرموده اند، آیا مقصودشان از اسلام آمریکایی، اسلام «ملک فهد» در عربستان بوده است؟ اینکه فرموده اند به اینها رأی ندهید، یعنی به ملک فهد رأی ندهید(؟) خوب معلوم است که در ایران کسی به ملک فهد رأی نداده است. پس باید ببینیم اینکه حضرت امام این مطلب را می فرمایند:
آیا در داخل کشور زمینه بروز چنین خطری وجود دارد که خدای ناخواسته در زمانی هر چند دور شاهد باشیم که اسلام آمریکایی در اینجا حاکم شود. حتماً چیزی هست که امام می فرمایند، باید بیاییم آن را بشناسیم و همه تلاش کنیم، اسلام آمریکایی را بشناسیم تا از آن اجتناب کنیم.»(2)
این عمل روحانیون مبارز تأثیر منفی فوق العاده ای بر جایگاه جامعه روحانیت مبارز در افکار عمومی کشور و به ویژه تهران بر جای گذاشت؛ تا حدی که در سومین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی، شکست نسبی سختی بر جامعه روحانیت مبارز و به طور کلی بر جایگاه روحانیت انقلابی کشور وارد ساخت.
ب. افزایش شکاف بین روحانیون مبارز و انقلابیون مذهبی
اثر منفی دیگر پیدایش مجمع روحانیون مبارز، افزایش شکاف و اختلاف بین انقلابیون بود تا قبل از این مرحله، اختلاف سلیقه ها خیلی خود را در جامعه نشان نمی داد، اما با تشکیل مجمع، علی رغم توصیه های وحدت بخش امام، با توجه به جو احساسات و تبلیغات انتخاباتی و بر اثر سخنان طرفین، کدورت هایی ایجاد شد که در نتیجه شکاف بین صفوف نیروهای مبارز را افزایش داد.
با استمرار فضاسازی های تبلیغاتی و تلاش هر دو تشکل در اصیل جلوه دادن خود میان دوستداران نظام جمهوری اسلامی، پیرامون مشروعیت هر دو تشکل روحانی تردیدهایی پیش آمد. سرانجام نه ماه پس از اعلام موجودیت مجمع روحانیون مبارز در دهم آبان 1367، محمدعلی انصاری که از اعضای موسس مجمع روحانیون و عضو دفتر امام بود، طی استعلامی، نظر بنیانگذار جمهوری اسلامی را راجع به دو تشکل جامعه روحانیت و مجمع روحانیون، خواستار شد.
امام(ره) در پاسخ آقای انصاری که بعدها به «منشور برادری» شهرت یافت، ضمن اشاره به مفتوح بودن باب اجتهاد در حکومت اسلامی و پیشینه تاریخی آن در طول تاریخ اسلام و تأیید هر دو تشکل روحانی، در پایان، تذکرات ارزشمندی برای سنجش مشروعیت و نحوه فعالیت هر دو تشکل ارائه کردند:
«اگر آقایان از این دیدگاه که همه می خواهند نظام و اسلام را پشتیبانی کنند به مسائل بنگرند، بسیاری از معضلات و حیرت ها برطرف می شود، ولی این بدان معنا نیست که همه افراد تابع محض یک جریان باشند. با این دید گفته ام که انتقاد سازنده معنایش مخالفت نبوده و تشکل جدید مفهومش اختلاف نیست. انتقاد بجا و سازنده باعث رشد جامعه می شود. انتقاد اگر بحق باشد، موجب هدایت دو جریان می شود. هیچ کس نباید خود را مطلق و مبرای از انتقاد ببیند. البته انتقاد غیر از برخورد خطی و جریانی است. اگر در این نظام کسی یا گروهی خدای ناکرده بی جهت در فکر حذف یا تخریب دیگران برآید و مصلحت جناح و خط خود را بر مصلحت انقلاب مقدم بدارد، حتماً پیش از آنکه به رقیب یا رقبای خود ضربه بزند به اسلام و انقلاب لطمه وارد کرده است. ...»(3)
* پی‌نوشت‌ها در دفتر نشریه موجود است.